«نبرد دلوار»؛ از اسناد انگلیسی تا حضور شجاعانه زنان در میدان جنگ

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، بشیر علوی، استاد دانشگاه و پژوهشگر ادبی، کتاب «نبرد دلوار» را که در سال جاری توسط انتشارات معتبر منتشر شده، معرفی کرد. این اثر در ۲۱۱ صفحه و شش فصل به قلم مرتضی کرمی تألیف شده است. مباحثی چون کلیات، پیشینه مطالعات نبرد دلوار و تنگستان، دلوار در آستانه جنگ جهانی اول، رئیسعلی و رهبران مقاومت، بازتاب تاریخی نبرد دلوار و خود نبرد دلوار در این کتاب گنجانده شده است. مقدمهای مفصل از سیدقاسم یاحسینی در ارزیابی نبرد دلوار در ابتدای کتاب نگاشته شده که به نبرد خونین مردم کنگان علیه پرتغالیها، قراردادهای گلستان و ترکمنچای، جانفشانی قوای تنگستانی به رهبری باقرخان تنگستانی و تبعید سید مرتضی علمالهدی اهرمی به عتبات عالیات و نبرد و جانفشانی رئیسعلی دلواری پرداخته است. همانطور که یاحسینی در مقدمه اشاره کرده، یکی از ارزشهای این کتاب، استفاده و ترجمه یک متن تازهیافت از یک افسر انگلیسی است که برای نخستین بار در این اثر معرفی و ترجمه شده است.
فصل کلیات به موقعیت تنگستان و جغرافیای انسانی و اقتصادی آن و پیشینه تاریخی تنگستان و ویژگیهای جغرافیایی شهر دلوار پرداخته است. در این فصل ذکر شده که به احتمال زیاد نخستین مورخ و جغرافیدانی که به روستای «دلوار» اشاره کرده، میرزا حسن حسینی فسایی در کتاب فارسنامه ناصری است. وی در فصل مربوط به آبادیهای تنگستان به این روستا اشاره دارد (کرمی، ۱۴۰۵: ۳۱). فصل دوم به پیشینه مطالعات در باب نبرد دلوار اختصاص دارد. مؤلف به تفصیل به آثاری که در این زمینه نگاشته شده، اشاره و توضیحاتی ارائه داده است. به این منظور، کتابهای «عملیات در ایران» از جیمز مابرلی ترجمه کاوه بیات؛ کتاب «ایران در جنگ بزرگ» از میرزا احمد علیخان سپهر؛ کتاب «فارس و جنگ بینالملل» و کتاب «دلیران تنگستان» از محمدحسین رکنزاده آدمیت؛ کتاب «گوشهای از تاریخ انقلاب مسلحانه مردم مبارز تنگستان، دشتی و دشتستان علیه استعمار» از علیمراد فراشبندی؛ کتاب «رئیسعلی دلواری» و کتاب «زن بوشهری در جنگ و فرهنگ» از سیدقاسم یاحسینی؛ کتاب «زنان تنگستان» از خود مرتضی کرمی (مؤلف)؛ کتاب «تولد تفنگچی» از شهربانو (گلناز) نیسنی و کتاب «از نبرد دلوار تا حماسه لرده» از فاطمه مؤمنی بررسی شده است. مؤلف هر یک از این آثار را معرفی و توضیحاتی مختصر و مناسب برای هرکدام ارائه داده است.
فصل سوم به بررسی بوشهر، تنگستان و دلوار در آستانه جنگ جهانی اول میپردازد و به اوضاع بوشهر و تنگستان در این مقطع زمانی، تجاوز نظامی به بندر دلوار توسط انگلیسیها پیش از جنگ جهانی اول (لشکرکشی اول انگلیس به دلوار) و نبرد دلوار در روزنامهها و چندین راپورت (گزارش) در آن دوره اشاره دارد. در این فصل از واسموس و تحریکات وی علیه بریتانیا که موجب اعزام ناوهای جنگی انگلیسی به بوشهر و دلوار شد، به تفصیل سخن گفته شده است. همچنین در این فصل به نقل از کتاب «خلیج فارس و بوشهر» آمده است که «پرچم انگلیس از دارالحکومه بوشهر (عمارت امیریه) پایین آورده شد» (همان: ۴۵) و اشاره شده که پس از قتل رئیسعلی دلواری، کنسول بریتانیا و مدیر بانک شاهنشاهی و دیگر اعضای سفارت انگلستان توسط مردم شیراز و با کمک نیروهای ژاندرمری دستگیر و به تنگستان (اهرم) فرستاده شدند. در این فصل همچنین سندی (نامه) از کتابخانه دیجیتال قطر ارائه شده که با امضای رئیسعلی دلواری برای شیخ عبدالحسین، یکی از ملاهای دشتی فرستاده شده است: «من فرصت آن را ندارم که نامهای جداگانه برای شما بنویسم. ای میهنپرست و ملیگرا! اکنون زمان آن فرا رسیده است که از سخن گفتن در نشستها دست بردارید و به میدان نبرد بیایید. هزاران داوطلب، همچون من وجود خواهد داشت که در حمله علیه دشمنان دین شما را همراهی کنند. در چنین لحظهای سکوت پذیرفتنی و موجه نیست. شما باید مردم را برانگیزید تا به حرکت درآیند و خود نیز باید هرچه سریعتر این حرکت را آغاز کنید. امضا: علی دلواری» (همان: ۴۷). در این فصل چند راپورت (گزارش) خوب، همراه با عکس و سند از راپورتهایی که در مورد رئیسعلی در آن دوره ارسال شده بود، آورده شده که علاوه بر اهمیت تاریخی، مظلومیت و تنهایی قوای تنگستان و رئیسعلی را بیشتر نمایان میسازد.
فصل چهارم به موضوع رئیسعلی دلواری و رهبران مقاومت در نبرد دلوار میپردازد. در این فصل ابتدا به زندگی رئیسعلی و ویژگیهای او اشاره شده و سپس به خوانین و رؤسایی که در نبرد دلوار مساعدت کردهاند، پرداخته شده است. فصل پنجم به بازتاب تاریخی نبرد دلوار اختصاص دارد. در این فصل به صورت فشرده به بازتاب این نبرد تاریخی پرداخته شده و بیان شده که «انتشار اخبار حملات انگلیس به دلوار و مقاومت مردم تنگستان، تأثیر زیادی بر مردم ایران نهاد و در بیشتر نشریات پایتخت و سایر شهرها از این واقعه یاد میشد و با آنها اظهار همدردی مینمودند. به عنوان مثال از هیجان اهالی طالش خبر رسیده که اهالی طالش که پیوسته مردمان جنگی سلحشوری بودهاند از اقدامات اهالی تنگستان به هیجان آمده و در فکر جلوگیری از تجاوزات همسایگان افتادهاند» (همان: ۶۵). در ادامه از آرشیو روزنامۀ رعد، (ش ۱۷۰، س۲۲، ۶ شوال ۱۳۳۳، ص۲) گزارشی مبنی بر این آورده شده که به خاطر اقدامات وحشیگرایانه انگلیس در بوشهر، احساسات اهالی فارس و اصفهان به هیجان درآمده و از طرف آقایان و بزرگان آن دو شهر تلگرافهایی به تهران مخابره شده و خواستار کسب تکلیف شدهاند. در همین فصل، مبحث دلنشینی در مورد «نقش زنان در نبرد دلوار» آمده که به زنانی که در تنگستان به گونهای به نبرد دلوار کمک کردهاند، اشاره شده است. در این فصل، خواهر رئیسعلی دلواری، خیرالنساء، و همسر وی، فاطمه آقا، اشاره شده که «شجاعانه از زنان، کودکان و ناتوانان نگهداری کردند و تدارکات و احتیاجات این عده را برآورده نمودند» (همان: ۶۹). یکی از اشارههای خوبی که در این فصل صورت گرفته، نقل قولی از همایون شهنواز است که حضور زنان در نبرد دلوار را صرفاً به عنوان یک تدارکاتچی نپذیرفته و اذعان کرده که زنان در جنگ نیز شرکت میکردند. آقای شهنواز آورده که طی مصاحبهای که با یکی از زنان رئیسعلی داشته، وی بیان کرده که «من در سنگر کنار رئیس بودم. او دو تفنگ داشت، وقتی یکی داغ میشد دیگری را به دستش میدادم و تفنگ را برایش مسلح میکردم» (همان: ۶۹). در ادامه جناب شهنواز گفته که آن روز بود که شرافت ایرانیت [ایرانی بودن] در پیش چشمم مجسم شد. در همین فصل به تفصیل در مورد نقش «فاطمه آغا»، اولین همسر رئیسعلی دلواری در نبرد دلوار بررسی شده و بیان میشود که «فاطمه آغا» یا «فاطمه بهی» از طایفه بهی روستای تلسیاه و اولین همسر رئیسعلی بود که با فعالیت خود در جبهههای جنگ علیه انگلیسیها توانست نقش مؤثری در تاریخ زنان مبارز پیدا کند. در ادامه مصاحبهای که استاد یاحسینی با خانم «بنهگزی» همسر مرحوم عبدالحسین بنهگزی که هنگام فرار از دلوار به سوی کوهستان «بوجیر» شاهد ماجرا بوده، آورده است که بسیار خواندنی و جذاب است. بشیر علوی در این فصل از «فاطمه آغا» همسر رئیسعلی و «گلاندام» از روستای باغک، «گلناز» از روستای شورکی و «خیرالنساء» از دلوار نام برده است که مأمور آب و آذوقه بودند. همچنین زنانی مانند «گلنازخان» از بستگان رئیسعلی همراه با «فامو» (فاطمه) که ندیمه همسران رئیس بود، نام برده شده که وظیفه مداوای زخمیان و تهیه فشنگ و پرکردن تفنگ را در طول سنگر برعهده داشتهاند. در صفحه ۷۳ کتاب «نبرد دلوار» خاطرات خوبی از «خیری انبارکی»، همسر رئیسعلی دلواری آورده شده که انصافاً از زیباییها و ارزشهای این کتاب است و پایانبخش این فصل همین خاطرات خیری انبارکی است. یکی از توصیفهای خیری در مورد رئیسعلی این است که رئیس مثل عسل شیرین بود و توی گلوی آدم میزد. قد و قوارهاش شوخ بود.
فصل آخر کتاب که «نبرد دلوار» نام دارد، مفصلترین فصل کتاب است که از صفحه ۷۵ تا ۲۰۳ را به خود اختصاص داده است. در این فصل، به تفصیل به موضوع نبرد دلوار همراه با پیوست عکسها و اسنادی که زینتبخش کتاب شده است، پرداخته شده است. تصاویر کشتیهای جنگی «دالهوزی»، کشتی جنگی «جونو»، کشتی جنگی «پیراموس» و دریادار «دروری سنت اوبین ویک» از جمله تصاویر ناب و با ارزشی است که در این فصل آمده است. مرتضی کرمی در این فصل به خاطرات واسموس، دلیران تنگستان، گزارش عملیات انجام شده در دلوار، گوشهای از تاریخ انقلاب مسلحانه مردم مبارز تنگستان، دشتی و دشتستان علیه استعمار، رئیسعلی دلواری، تجاوز نظامی بریتانیا و مقاومت جنوب، بازخوانی نبرد دلوار در سایه گزارشهای تاریخی، نیروی دریایی در خلیج فارس، حملات سریع و غافلگیرانه تنگستانیها، نبرد با تنگستانیها و اشغال بوشهر و پیاده کردن [تجهیزات و نیروها] در دلوار اشارههای مبسوط و ارزشمندی نموده است. در این فصل چندین ضمیمه ارزشمند آمده است که هر کدام از نظر تاریخی و سندی قابل بررسی و توسعه است. مؤلف در پاورقی صفحه ۱۷۴ کتاب، تحلیل و نظریه قابل قبولی در مورد عنوان «رئیس عرب» که «کنراد کاتو» نویسنده کتاب «نیروی دریایی در همه جا» برای رئیسعلی داده، ارائه کرده است. در پایان کتاب، پیوستهای ارزشمند قرار گرفته که در کنار منابع متنوع و فراوان کتاب از ارزشهای دیگر این اثر به شمار میرود.



