دولت پهلوی و ظهور بورژوازی جدید: ساختن جامعهای مدرن در ایران

سرویس تاریخ خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد – کتاب «فرهنگ و سیاستهای فرهنگی در دوره رضاشاه: دولت پهلوی، بورژوازی جدید و خلق جامعهای مدرن در ایران» که به قلم گروهی از نویسندگان تألیف شده است، شامل مجموعهای از مقالات پژوهشی است که به بررسی دقیق و چندوجهی چگونگی شکلگیری و سیاستگذاریهای فرهنگی در ایران در دهههای ۱۹۲۰ و ۱۹۳۰ میپردازد. این اثر به قلم بیانکا دووس و کریستف ورنر نوشته شده و با ترجمه کامیاب شهریاری از سوی انتشارات مروارید منتشر گردیده است.
کتاب با تکیه بر اسناد آرشیوی و رویکردهای تاریخی، جامعهشناختی و مطالعات فرهنگی، سعی دارد تصویری دقیقتر از ارتباط فرهنگ، سیاست و مدرنیته در دوره رضاشاه ارائه دهد. بیانکا دووس، استادیار مرکز مطالعات خاورمیانه و خاور نزدیک در دانشگاه ماربورگ (آلمان) است و تحقیقات او به تاریخ مدرن ایران، به ویژه مطبوعات و کارآفرینی اوایل دوران مدرن و تاریخ ادبیات متمرکز است. تغییرات اجتماعی در هر جامعه تنها در قوانین و نهادهای رسمی ثبت نمیشوند؛ بلکه باید رد آنها را در مدارس، خیابانها، روزنامهها، ساختمانها، هنر و حتی در شکلهای جدید زندگی روزمره جستجو کرد.
دوره رضاشاه یکی از مهمترین مقاطع تاریخ معاصر ایران برای مطالعه چنین دگرگونیهایی به شمار میرود؛ دورهای که پروژه نوسازی دولت با تغییرات اجتماعی و فرهنگی گستردهای همراه شد و تصوری نو از «جامعه مدرن» در حال شکلگیری بود. کتاب «فرهنگ و سیاستهای فرهنگی در زمان رضاشاه» به بررسی این فرایند میپردازد، اما نه از یک زاویه، بلکه از طریق مجموعهای از پژوهشها که هرکدام بخشی از این دگرگونی را تحلیل میکنند.
در این مجموعه، آموزش و نظام حقوقی در کنار مطبوعات، معماری، سینما، نمادها و مناسک ملی قرار میگیرند و در کنار نقش دولت، حضور گروههای اجتماعی و فرهنگی، نخبگان و بورژوازی جدید نیز مورد توجه قرار میگیرد. این اثر با تکیه بر اسناد آرشیوی و تحلیلهای میانرشتهای، نقدی بر فهم رایج از شاهنشاهی رضاشاه به عنوان یک دیکتاتوری مطلق ارائه میدهد و نشان میدهد که سیاست فرهنگی دولت پهلوی اول چگونه در شکلگیری جامعه مدرن ایران نقشی اساسی ایفا کرده است.
در ابتدای کتاب مقدمهای از سوی ویراستاران ارائه شده است که چیستی و مسیر مباحث کتاب را توضیح میدهد و پس از آن مقالات مستقل از هر نویسنده، اما مرتبط با هم، به موضوعات مختلفی از جمله سیاستگذاریهای آموزشی و نوسازی نظام حقوقی، بازپروری نمادها و مناسک ملی، معماری، مطبوعات، سینما و نقش طبقه نوظهور بورژوا در گسترش فرهنگ نوین در ایران میپردازند. هر فصل بهصورت موردی وارد یک عرصه فرهنگی میشود و رابطه آن عرصه را با پروژه دولتی مدرنیزاسیون تبیین میکند.
به طور کلی، محتوای کتاب را میتوان در سه عنصر خلاصه کرد. اول، نگاهی دقیق به سازوکارهای دولتی ایجاد فرهنگ، شامل چگونگی قانونگذاری، نهادسازی و سیاستهای آموزشی. دوم، توجه به نقش کنشگران غیردولتی، بهویژه نخبگان فرهنگی و طبقه نوظهور بورژوا که نه صرفاً تابع دولت، بلکه همکار و در مواردی منتقد آن بودند؛ و سوم، واکاوی عناصر نمایشی و نمادین مدرنیته (آرمانهای شهری، نمادهای بصری، فرهنگ نمایشی و رسانهها) که به بازسازی هویت ملی و شکلدهی به یک فضای عمومی جدید انجامید.
این سه محور در مقالات مختلف کتاب بازتاب یافته و تصویری نسبتاً جامع از تعامل دولت و جامعه در روند مدرنسازی ایران در دوران رضاشاه ارائه میدهند. همچنین تنوع موضوعی و بهرهگیری از روششناسیهای مختلف در مقالات، استفاده مکرر از منابع آرشیوی و شواهد تاریخی و رویکرد میانرشتهای در تحلیلها – تاریخی، جامعهشناختی، فرهنگی و مطالعات رسانهای – از نقاط قوت این کتاب به شمار میآید. کتاب «فرهنگ و سیاستهای فرهنگی در دوره رضاشاه: دولت پهلوی، بورژوازی جدید و خلق جامعهای مدرن در ایران» در ۴۴۴ صفحه و با قیمت یک میلیون و ۴۵۰ هزار تومان از سوی انتشارات مروارید منتشر شده است.



