از انحراف معنایی تا نقطه شکست و گسست

سرویس ادبیات خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد – مهرو پیرحیاتی، نویسنده و منتقد ادبی، در تحلیل خود به بررسی داستانی میپردازد که در آن «زبان» به عنوان ابزاری برای بیان یک پارادوکس به کار رفته است. این تلاش برای بیان یک مفهوم «بیکلام» مانند عشق به اشیاء، از طریق «کلمات» صورت میگیرد. در این نقد، داستان از جنبه ساختار و زبان مورد بررسی قرار میگیرد. در نقد داستان و رمان، توجه به نام و طرح جلد کتاب اهمیت دارد، زیرا هر دو در ورود به داستان نقش دارند. عنوان (درخت، صخره، ابر) ساختار پلهکانی رسیدن به آگاهی را نمایان میسازد. این ساختار نشاندهنده حرکت از ثبات به سمت تکوین و زوال است.
با آغاز خواندن داستان، متوجه میشویم که داستانی درباره یک درخت، یک صخره و یک ابر، دارای ساختار دایرهای یا مورفولوژیک است؛ به این معنا که داستان از وضعیت تنهایی و سکوت در کافه آغاز میشود و به وضعیتی مشابه در فضای بیرون ختم میگردد. اما این پایان با یک دانش جدید یا شاید بهتر است بگوییم توهم دانش همراه است. داستان بر پایه تقابل دو قطب میچرخد: واقعیت خشن و مادی مانند (کافه، لیوان، آبجو، صورت مرد، روزنامه) در برابر ایدهآلیسم انتزاعی که شامل علم عشق، درخت، صخره و ابر است. کارسون مکالرز ساختار روایت را به گونهای طراحی کرده که این دو قطب در طول دیالوگها با یکدیگر برخورد میکنند، اما هرگز با هم ادغام نمیشوند. مرد تلاش میکند «ماده» را به «معنا» تبدیل کند، اما ساختار داستان اجازه نمیدهد این انتقال به طور کامل انجام شود.
در بخشی از داستان به نقطه «کسر و گسست» میرسیم؛ لحظهای که مرد از «توصیف جهان» به «آموزش جهان» تغییر موضع میدهد. در این لحظه، روایت از مشاهدگری به «مانیفست وجودی» تبدیل میشود. اما این نقطه کسر به تغییر واقعیت منجر نمیشود، بلکه لایهای از «تفسیر» را بر واقعیت میافکند. حالا چگونه میتوان تفسیر را بر روی داستانی اینچنینی ادامه داد؟ شاید نویسنده به صورت آگاهانه یا ناآگاهانه اینگونه عمل کرده تا با کالبدشکافی نحوی و انتخاب واژگانی مانند نام داستان، مخاطب را به سمتی که میخواهد، هدایت کند. تنش میان ملموس و انتزاعی نشاندهنده هدف مولف است. مکالرز از تکنیک زبانی بسیار ظریفی استفاده میکند. او برای توصیف مفاهیم انتزاعی مانند عشق از واژگانی با بار فیزیکی و سنگین بهره میبرد. او عشق را علم مینامد، واژهای که بار ساختاریافته، آزمایشگاهی و سرد دارد. این انتخاب واژه، عشق را از یک احساس رمانتیک به یک فرآیند شناختی تبدیل میکند.
از سوی دیگر، جملات مرد طولانی و پر از توصیفات کثرتگرا هستند و ریتمی شبیه به یک موعظه یا سخنرانی دارند. او از جملات مرکب استفاده میکند تا پیوستگی ایده خود را حفظ کند. در مقابل، جملات پسرک کوتاه، مقطع و غالباً پرسشی هستند. این تضاد نحوی، شکاف میان تجربۀ زیستۀ پسرک و تفسیر ذهنی جهان مرد را به تفسیر میکشاند. به تدریج در طول داستان با تکرار واژگان مرتبط با «سختی» و «بیحسی» مانند (صخره، بیتفاوت، سنگ، سکوت) در لایههای زیرین، زبان متن شکل میگیرد. این واژگان به عنوان یک لنگر زبانی عمل میکنند تا مانع از شاعرانگی محض در داستان شوند. مکالرز با این کار، اجازه نمیدهد خواننده در رویا غرق شود و او را با کلمات خشن و سخت به واقعیت یعنی (کافه) بازمیگرداند.
نویسنده با استفاده از رنگهای خاکستری، نمور و تاریک نه تنها در توصیف، بلکه در انتخاب صفتها برای اشیاء فضایی از انزوای وجودی میسازد. زبان مکالرز، رنگآمیزی واقعیت را به سمت فرسودگی تغییر میدهد. با توجه به تحلیلهای انجام شده، به این نتیجه میرسیم که ساختار داستان، تلاشی نافرجام برای ساختن یک «پل» میان ماده و معناست و زبان، ابزاری است که با استفاده از واژگان مادی و سنگین، این پل را تخریب میکند تا نشان دهد که میان انسان و جهان، همیشه یک شکاف زبانی باقی خواهد ماند. مکالرز در این داستان، صرفاً «علم عشق» را آموزش نمیدهد؛ بلکه شکست زبان در برابر تنهایی را روایت میکند.
از منظر زبانشناسی در داستان «درخت، صخره، ابر» باید از سطح محتوا عبور کرده و به سطح نحوۀ بیان محتوا برسیم. پرسش کلیدی که به ذهن مخاطب میرسد این است که چگونه زبان سعی میکند چیزی را که فراتر از زبان است، به یک علم (ساختار) تبدیل کند؟ زیرا در زبان روزمره، عشق یک واژه عاطفی و احساسی است که به حوزۀ روان و قلب تعلق دارد. اما مرد در این داستان با یک عملیات «بازتعریف معنایی» این واژه را از قلمرو احساس به قلمرو شناخت منتقل میکند. او کلمۀ عشق را با کلمۀ علم جفت میکند. این جفتسازی، بار معنایی عشق را از بیثباتی و بیقراری به نظم، تجربه و مشاهده تغییر میدهد.
در زبانشناسی، ما میان عاشق و معشوق تمایز قائل میشویم. در علم عشق، مرد تلاش میکند معشوق را از انسان که متغیر و پیچیده است به اشیاء که ثابت و بیتفاوت هستند، تغییر دهد. او میگوید عشق یعنی توانایی خواندن ویژگیهای فیزیکی یک صخره یا ابر. در اینجا، عشق مترادف میشود با دقت مشاهدهگری. از سوی دیگر، به نظر میرسد مولف در لایۀ کاربرد شناختی قصد دارد ببیند گفتار چه تأثیری بر شنونده میگذارد. کنش گفتاری به مثابۀ آموزش است. مرد از زبان برای انجام کنش معلمی استفاده میکند. او با استفاده از جملات امری و خبری، سعی دارد «واقعیت ذهنی» خود را به «واقعیت عینی» پسرک تحمیل کند. او نمیگوید من اینطور فکر میکنم، بلکه میگوید این حقیقت علم است. این نوع بیان، از نظر کاربرد شناختی، از حالت بیان عقیده به حالت بیان حقیقت تغییر میکند و حتی در انتهای داستان باز هم امکان تغییر وجود دارد.
اما پارادوکس داستان اینجاست که علم عشق که قرار است ابزاری برای اتصال به جهان باشد، از طریق کلمات بیان میشود و کلمات ذاتاً ابزارهایی هستند که میان آنها فاصله میاندازد. مرد با سخنرانی در مورد عشق در واقع از تجربۀ مستقیم دوری میکند و از زبان توصیفی برای پر کردن خلاء تجربی استفاده میکند. از منظر ساختارگرایی، معنا در تقابل شکل میگیرد. «علم عشق» در این متن بر پایه یک نظام تقابلی بنا شده است. مانند تقابل «نام و موجود» در علم عشق، نامیدن یک چیز مانند وقتی میگوییم این یک درخت است، با درک ماهیت آن یعنی عشق ورزیدن به درخت یکی میشود. مرد میخواهد «زبان» را با «هستی» همتراز کند و ساختار زبانی را که شامل نامها و دستهبندیهاست با ساختار هستی که شامل حضور صامت اشیاء است، یکی کند.
در زبان عادی میگوییم «من درخت را میبینم» اما در علم عشق، هدف نهایی این است که ساختار نحوی فرو بریزد. یعنی آن قدر به درخت نگاه کنم که من، حذف شوم و تنها رابطۀ مشاهده باقی بماند. این دقیقاً همان واسازی سوژه است. در نهایت، از منظر زبانشناسی «علم عشق» در این داستان تلاشی است برای «مادیسازی انتزاع» و «ساختارمند کردن بینظمی». مرد با استفاده از زبان علمی، میکوشد آنچه را که در ذات خود «بینام و بیقاعده» است، مانند احساس و بیتفاوتی طبیعت، در قالب یک «نظام زبانی قابل انتقال» درآورد. اما شکست این علم، در همان «زبان» نهفته است؛ زیرا هر کلمهای که برای توصیف عشق به کار میرود، اولین گام برای جدا کردن انسان از آن است. در اینجا خواننده متوجه میشود مولف عشق را نه یک احساس بلکه یک پدیدۀ زبانی در نظر گرفته تا بتواند کلمۀ عشق را در حوزۀ تغییر معنایی قرار دهد.
اگر نویسنده در این داستان عشق را فقط یک «واژه» در نظر بگیرد، در داستان مکالرز ما شاهد یک «انزیاح معنایی» هستیم. در کاربرد معمول، عشق اغلب در قالب صفت به کار میرود، مانند «او مهربان است» یا «او عاشق است». اما در علم عشق، کلمه از حالت توصیفی خارج شده و به یک اسم علمی تبدیل میشود. عشق دیگر چگونگی بودن نیست، بلکه چیزی است که میتوان آن را مطالعه کرد، داشت یا یاد گرفت. واژهی عشق در این داستان، دچار تراکم شده است؛ یعنی واژهای است که سعی میکند همزمان معنای مشاهده، تکرار، دقت و ثبات را در خود جای دهد. این کار باعث میشود واژه از ظرفیت معمول خود فراتر برود و به یک واژۀ کلیدی تبدیل شود که کل نظام گفتار مرد را ساماندهی میکند.
در زبانشناسی «نحو» به چگونگی چیدن کلمات در کنار هم میپردازد. در این داستان، عشق از طریق یک الگوی نحوی خاص بازنمایی میشود. علم عشق نیز بر اساس یک ساختار تکرار شونده بنا شده است، مانند: (فعل، مشاهده، تمرین به علاوۀ مفعول بیجان) که جملههایی میسازد همچون: به درخت عشق ورزیدن، به صخره عشق ورزیدن، به ابر عشق ورزیدن. این ساختار نحوی، عشق را از یک «واقعهی گذار» به یک «فرآیند استمرار یافته» تبدیل میکند. در واقع، عشق در اینجا نه یک اتفاق بلکه یک عمل نحوی است که با تکرار مفعولهای مختلف، معنای خود را تثبیت میکند. از سوی دیگر، مرد با استفاده از واژهی علم یک مرز زبانی ایجاد میکند و گفتمانی میسازد که در آن، کلماتی مانند (عشق، دقت، تمرین) معنای خود را فقط از درون سیستم جدید میگیرند. اگر شما خارج از این علم به عشق نگاه کنید، معنا را نمیفهمید؛ ما باید کد مرد را یاد بگیریم تا مقصود مولف را بیشتر درک کنیم.
در نهایت، میتوان گفت که داستان «یک درخت، یک صخره، یک ابر» فراتر از یک روایت ساده از مواجهه با فقدان است. در واقع، کالبدشکافی فرآیند «مکانیکی شدن معناست». نویسنده از طریق ایجاد انزیاحهای معنایی، پیوند منطقی میان کلمات و واقعیت را متزلزل میکند و با ایجاد کسر و گسست در ساختار روایت، اجازه نمیدهد خواننده به یک درک یکپارچه از جهان دست یابد. این گسست ساختاری باعث میشود که مفاهیم متعالی انسان، مانند عشق و پیوند، از بستر عاطفی خود کنده شده و به پروتکلهایی خشک و مکانیکی بدل شوند. در این جهان لغزان، انسان دیگر نه از طریق تجربۀ زیسته، بلکه از طریق اجرای دستورالعملهای زبانی با جهان مواجه میشود. این کسر بنیادین، در نهایت ما را با پرسش دیگری روبهرو میکند: در جهانی که زبان با انزیاحهایی مداوم از معنا کسر شده و به پروتکل تبدیل شده است، آیا هنوز جایی برای حقیقت انسانی باقی میماند؟



