چهره های ماندگارکتابکده

از درک شرق تا درک خود

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، کتاب «شرق‌شناسی در روسیه: ایران‌شناسی و اسلام‌شناسی» نوشته مهدی سنایی، از جدیدترین آثار انتشارات نگارستان اندیشه به شمار می‌آید. این کتاب در سه بخش به بررسی شرق‌شناسی، ایران‌پژوهی و اسلام‌شناسی در روسیه از آغاز تا کنون می‌پردازد. اهمیت شرق‌شناسی در روسیه را نمی‌توان تنها در قالب یکی از شاخه‌های مطالعات شرق در سطح جهانی تعریف کرد. این حوزه علمی در روسیه دارای تاریخی به قدمت حدود سیصد سال است و به دلیل موقعیت جغرافیایی و تاریخی این کشور، عمق و وسعت قابل توجهی یافته است. همسایگی روسیه با آسیا و خاورمیانه، ارتباط دیرینه این کشور با جوامع شرقی و قرار گرفتن بخش عمده‌ای از سرزمین روسیه در قاره آسیا، سبب شده است که شرق‌شناسی به یکی از حوزه‌های کلیدی دانش و پژوهش در این کشور تبدیل شود. از این رو، شناخت شرق برای روسیه تنها به معنای شناخت «دیگری» نبوده است. سلطه مغولان بر روسیه در دوره‌ای طولانی و قرار داشتن بیش از نیمی از جغرافیای این کشور در آسیا، موجب شده است که مطالعه شرق با مسئله شناخت خود روسیه نیز ارتباط پیدا کند. به همین دلیل، شرق‌شناسی در این کشور نه تنها یک پروژه علمی، بلکه بخشی از روند شکل‌گیری و شناخت هویت تاریخی و ملی روسیه محسوب می‌شود.

شرق‌شناسی آکادمیک در روسیه از اوایل قرن هجدهم میلادی و هم‌زمان با آغاز فرآیند تجدد و اروپایی شدن این کشور در سن‌پترزبورگ شکل گرفت. از آن زمان، این حوزه به تدریج گسترش یافته و سن‌پترزبورگ و مسکو به دو مرکز مهم آموزش و پژوهش در زمینه مطالعات شرق تبدیل شدند. در این میان، ایران‌شناسی جایگاه ویژه‌ای پیدا کرده و روسیه به یکی از مراکز اصلی ایران‌شناسی در جهان تبدیل شده است. برخی از برجسته‌ترین دانشمندان این حوزه، از جمله بارتولد، در سنت علمی روسیه پرورش یافته و آثار آنان تأثیری ماندگار بر مطالعات ایران و شرق گذاشته است. در میان شاخه‌های مختلف شرق‌شناسی روسیه، ایران‌شناسی از اهمیت خاصی برخوردار است. روابط جغرافیایی، تاریخی و سیاسی ایران و روسیه و چند قرن روابط دیپلماتیک میان دو کشور، بستر مناسبی برای شکل‌گیری و گسترش این حوزه فراهم کرده است. ایران‌شناسی روس نیز در طول چند سده، از طریق مراکز علمی سن‌پترزبورگ و مسکو، پژوهشگران برجسته‌ای تربیت کرده و به یکی از مکاتب اصلی و مهم ایران‌شناسی در جهان تبدیل شده است.

البته پشتوانه ایران‌شناسی در روسیه تنها به روابط علمی و دانشگاهی محدود نمی‌شود. حضور گسترده نمایندگان مختلف امپراتوری روسیه در ایران در قرن نوزدهم میلادی، ارتباطات سیاسی و اقتصادی دو کشور و همچنین حضور جمعیت قابل توجه ایرانیان در روسیه، به ویژه در مناطق جنوبی این کشور، منابع و زمینه‌های متنوعی برای شناخت ایران فراهم کرده است. به علاوه، وجود ده‌ها بنای تاریخی ایرانی در مناطق مختلف روسیه، دسترسی به مناطق باستانی آسیای مرکزی و قفقاز و نگهداری ده‌ها هزار اثر ایرانی در موزه‌های روسیه، مجموعه‌ای ارزشمند از منابع و شواهد را در اختیار پژوهشگران قرار داده است. اسلام‌شناسی نیز در همین بستر تاریخی و جغرافیایی در روسیه رشد کرده است. سابقه بیش از هزار ساله حضور اسلام در سرزمین‌های روسیه، وجود مناطق مسلمان‌نشین و جمعیت عظیم مسلمان در این کشور و همچنین ارتباط تاریخی روسیه با جهان اسلام و خاورمیانه، از جمله عواملی هستند که به گسترش مطالعات اسلامی در این کشور کمک کرده‌اند. از این رو، اسلام‌شناسی روسیه نیز همچون ایران‌شناسی، دارای سنتی دیرپا و گسترده است.

در این میان، شیعه‌شناسی به عنوان یکی از حوزه‌های مورد توجه در مطالعات اسلامی روسیه، جایگاه خاصی دارد. اهمیت این حوزه از آن جهت بیشتر می‌شود که ایران و تشیع پیوندی تاریخی و عمیق با یکدیگر دارند و از این منظر، شناخت اسلام در روسیه بدون توجه به ایران‌شناسی نمی‌تواند تصویری کامل ارائه دهد. به عبارت دیگر، ایران‌شناسی و اسلام‌شناسی در سنت شرق‌شناسی روسیه نه حوزه‌هایی کاملاً جدا از یکدیگر، بلکه در بسیاری موارد دو حوزه مکمل و درهم‌تنیده هستند. کتاب حاضر نتیجه پژوهشی گسترده و چندساله درباره همین سنت علمی است. هدف آن ارائه تصویری جامع از روند شکل‌گیری، تحول و گسترش شرق‌شناسی در روسیه و به‌طور خاص، بررسی جایگاه ایران‌شناسی در این سنت دانشگاهی است. نویسنده در کنار پرداختن به کلیت شرق‌شناسی روسیه، تمرکز اصلی خود را بر ایران‌شناسی قرار داده و در ادامه، پیوندهای آن با اسلام‌شناسی و شیعه‌شناسی را نیز بررسی کرده است.

در سال‌های اخیر، پژوهش‌های متعددی درباره ایران‌شناسی در روسیه انجام شده و آثار زیادی نیز در این زمینه منتشر شده است. کتاب حاضر با بهره‌گیری از این مطالعات و تکیه بر منابع روسی، درصدد است تصویری منسجم‌تر و جامع‌تر از این سنت علمی ارائه کند. ویژگی مهم این پژوهش، تلاش برای گردآوری حوزه‌هایی است که معمولاً به‌صورت جداگانه بررسی شده‌اند و قرار دادن ایران‌شناسی، اسلام‌شناسی و شیعه‌شناسی در چارچوب گسترده‌تر تاریخ شرق‌شناسی روسیه. مهدی سنایی، دانشیار دانشکده مطالعات جهان، در این کتاب، ابتدا شرق را در نگاه روسیه تا قرن هجده تبیین کرده و سپس به ادامه این جریان در عصر پتر اول و کاترین دوم (قرن ۱۸) می‌پردازد. این روند تاریخ‌مند، سپس به تشریح شرق‌شناسی آکادمیک و دانشگاهی در نیمه اول قرن ۱۹ به همراه معرفی مراکز و مؤسسات، همچنین شرق‌شناسی در نیمه دوم قرن ۱۹ و اوایل قرن ۲۰ می‌انجامد. مطالعه سیر شرق‌شناسی در شوروی از سال ۱۹۵۰ تا فروپاشی این اتحاد، کلیت مباحث مرتبط با شرق‌شناسی را در دوره اتحاد جماهیر شوروی شکل می‌دهد.

سنایی در فصل دوم کتاب، شرق‌شناسی پساشوروی در روسیه را در دستور کار قرار داده و به معرفی انستیتوها و مراکز علمی برجسته شرق‌شناسی، مشاهیر شرق‌شناس و سهم آنان در شکل‌گیری مطالعات شرق، و چهره‌های ماندگار در شرق‌شناسی معاصر روسیه می‌پردازد. مولف بخش دوم کتاب را به ایران‌پژوهی در روسیه از آغاز تاکنون اختصاص داده است. وی در این بخش، طی دو فصل، به بررسی و تبیین سیر تحول ایران‌شناسی در روسیه (از آغاز تا فروپاشی) و ایران‌شناسی پساشوروی در روسیه می‌پردازد. سنایی سیر تاریخ‌مند بررسی‌های خود را در این بخش نیز پی گرفته و مباحث خود را با ایران‌شناسی و آموزش زبان فارسی پیش از پتر اول، همچنین در قرن ۱۸ و ۱۹ آغاز کرده و با شکوفایی ایران‌شناسی روسیه در قرن ۱۹ به اوج می‌رساند. ایران‌شناسی و آموزش زبان فارسی، همچنین مراکز ایران‌شناسی و آموزش زبان فارسی در شوروی، دیگر بخش‌های این فصل را تشکیل می‌دهند. همچنین سنایی در این فصل، نگاهی به ادوار معاصر نیز داشته و موج جدید مطالعات ایرانی در روسیه پس از انقلاب اسلامی ایران و رویدادهای ایران‌شناسی در اواخر قرن بیستم را مورد بررسی قرار می‌دهد. ایران‌شناسی پساشوروی در روسیه، فصل دیگر این بخش است. سنایی ابتدا به تأثیر فروپاشی شوروی بر ایران‌شناسی و آموزش زبان فارسی پرداخته و احیای آن پس از اتحاد جماهیر شوروی را تبیین می‌کند. دانشیار دانشکده مطالعات جهان دانشگاه تهران پس از بررسی نقش فعالیت‌های فرهنگی ایران در توسعه ایران‌شناسی در روسیه (آغاز قرن ۲۱)، بر ایران‌شناسی در بنیاد مطالعات اسلامی روسیه (بنیاد ابن‌سینا) متمرکز شده و فصل را با بررسی مراکز فعال ایران‌شناسی و آموزش زبان فارسی در روسیه، ایران در رسانه و فضای مجازی روسیه، نقش کتابخانه‌ها و موزه‌ها در ایران‌شناسی روسیه، و معرفی ایران‌شناسان و مدرسان زبان فارسی معاصر تکمیل می‌کند.

کتاب در بخش دوم، مبحث شرق‌شناسی در روسیه را که در فصل پیشین به ایران‌شناسی اختصاص یافت، با بررسی اسلام‌شناسی در روسیه از آغاز تا امروز پی می‌گیرد. سنایی این‌جا نیز، ترتیب ادوار پیشاشوروی و پساشوروی را در دستور کار قرار داده و بحث را با اسلام‌شناسی در روسیه از پیش از قرن ۱۸ تا انقلاب ۱۹۱۷ مطرح می‌کند. تکمله مباحث این دوره، ذکر نام برخی اسلام‌شناسان و محققان مطرح در این دوره، اسلام‌شناسی و همچنین پژوهشگران این حوزه در دوران اتحاد جماهیر شوروی است. سنایی فصل ششم کتاب را با بحث تفاوت در اسلام‌شناسی در روسیه قبل و بعد از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، مشکلات و معضلات اصلی پژوهش‌های اسلامی در فضای پساشوروی، مطالعات اسلام‌شناسی در مناطق مختلف روسیه، و پدیده نوکیشان مسلمان در روسیه ادامه می‌دهد. وی در همین فصل، به معرفی سازمان ملی روس‌های تازه‌مسلمان، چهره‌های سرشناس در بین نومسلمانان روس و رهبران دینی در روسیه نیز می‌پردازد. بحث از شیعه‌شناسی در روسیه و مراکز علمی و دانشگاهی در حیطه اسلام‌شناسی از دیگر بخش‌های این فصل است. سنایی از قالب فضای مجازی نیز غافل نمانده و به اسلام و اسلام‌شناسی در رسانه و فضای مجازی، و قالب‌های فضای مجازی اسلامی در روسیه پرداخته و به‌طور خاص، فعالیت‌های بنیاد مطالعات اسلامی (بنیاد ابن‌سینا) در فضای مجازی روسیه را تبیین کرده است. ترجمه و نشر قرآن در روسیه، روابط ایران و روسیه در حوزه اسلام و مسلمانان در چند دهه اخیر، و اسامی اسلام‌شناسان روسیه دیگر مباحث این فصل هستند.

کتاب‌شناسی مطالعات ایرانی، آموزش زبان فارسی و مطالعات اسلامی در روسیه پایان‌بخش اثر تازه مهدی سنایی است. «شرق‌شناسی در روسیه: ایران‌شناسی و اسلام‌شناسی» در ۳۸۰ صفحه به همت انتشارات نگارستان اندیشه منتشر شده است.

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دکمه بازگشت به بالا