تجربه های ماناچهره های ماندگار

رازهای مرگ مشکوک خلبان‌ها و ادعاهای عجیب درباره خلبان زندی

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، ماهرخ ابراهیم‌پور: در تاریخ، کمتر پیش می‌آید که سرنوشت یک کشور به دست گروهی از سربازان فداکار رقم بخورد که با شجاعت تمام، ماشین جنگی دشمن را متوقف کرده و راه را برای ورود صدها هزار نیروی تازه نفس هموار کنند. ماه‌های شهریور و مهر سال ۱۳۵۹، زمان‌هایی بودند که ۵۰۰ خلبان ایرانی جان خود را در کف دست گذاشتند و بی‌مهری‌ها را فراموش کرده و به قلب دشمن حمله کردند. این افراد همگی قهرمان بودند، اما این کتاب به سرگذشت تنها ۱۰۰ نفر از آن‌ها می‌پردازد؛ مردانی که متأسفانه در لابلای حوادث تاریخ گم شدند. این اثر تلاشی کوچک است برای زنده نگه داشتن یاد آن جوانمردان. نویسنده کتاب با توجه به ارتباط طولانی‌مدت با مراکز مطالعات راهبردی نیروی هوایی ارتش و شرکت در ۶۵ جلسه میزگرد فرماندهان و خلبانان بزرگ حاضر در جنگ ۸ ساله، به همراه گفتگوهای اختصاصی با خلبانان مذکور و ۱۱ سال مطالعه متمرکز بر روی کتاب‌های مربوط به نیروی هوایی، تلاش کرده است تا ۱۰۰ خلبان برتر کشور را شناسایی و به جامعه معرفی کند. در میزگرد زیر با حضور محسن شیرمحمد، پژوهشگر، محمد قبادی، پژوهشگر و تاریخ‌نگار و علی غفوری، مولف کتاب «صد خلبان برتر ایران» به بررسی و نقد این اثر پرداخته‌ایم که بخش نخست آن را می‌خوانید:

امروز قصد داریم درباره کتاب «۱۰۰ خلبان برتر ایران» تألیف علی غفوری صحبت کنیم؛ این کتاب توسط نشر کویر منتشر شده است. من این کتاب را به دلیل تمرکز بر خلبان‌ها جالب یافتم و همچنین به این دلیل که نویسنده آن از پژوهشگران رسمی حوزه جنگ نیست — ناشر رسمی جنگ نیست و در این زمینه کار چشمگیری انجام نداده است. سپس ما یکی دو مطلب درباره این کتاب در ایبنا نوشتیم که بازدید زیادی داشت و بحث و کامنت‌های قابل توجهی را برانگیخت. به همین دلیل تصمیم گرفتیم نزدیک به هفته جنگ درباره این کتاب نشستی داشته باشیم و بررسی کنیم که چرا به چنین کتاب‌هایی نیاز داریم. ما مجموعه‌ای از کتاب‌ها درباره خلبان‌ها داریم؛ همان مجموعه «ستاره‌های نبردهای هوایی» که گمان می‌کنم تقریباً تا ۶ جلد تیمسار احمد مهرنیا روی آن کار کرده‌اند، زیرا نسل امروز تقریباً به این کتاب‌ها ارتباط می‌گیرد؛ همچنین بسیاری از آنان دیگر اهل مطالعه کتاب‌های طولانی و پُرصفحه نیستند. به نظر من که به‌عنوان یک خبرنگار این حوزه را دنبال می‌کنم، چنین کتاب‌هایی ضروری‌اند؛ این کتاب اطلاعات خوب و بسیار فشرده‌ای در اختیار ما می‌گذارد و ما را با چهره‌هایی در حوزه خلبانی آشنا می‌کند و چهره‌های متنوعی از رسته‌های گوناگون نیروی هوایی ارتش را پیش روی ما قرار می‌دهد.

– جناب غفوری، ابتدا خودتان را معرفی کنید و کمی بگویید چه کارهای دیگری انجام داده‌اید؟

بله، بسیار سپاسگزارم که مرا دعوت کردید. سی‌ودو سال است که در بخش اقتصادی رسانه‌ها فعالیت می‌کنم؛ اما در همان زمان مطالب نظامی را نیز دنبال می‌کردم و بخش خلبانی هم به همان دوره‌ها بازمی‌گردد، آن‌گاه که سرنوشت خلبان‌ها را پی می‌گرفتم. متأسفانه در آن زمان نام همه آنان در رده‌های محرمانه بود و شما تنها می‌توانستید خلبانان شهید را بشناسید، آن هم نه به‌طور دقیق، در آن سال‌هایی که جنگ بود و در دهه ۷۰ که هنوز تب‌وتاب رخدادهای جنگ در کشور جاری بود. متأسفانه اطلاعاتی از خلبانان در دست نبود و من از همان زمان در پی آن بودم که از آنها چیزی به دست آورم؛ کاری که ناموفق ماند، ولی در کل به نیروی هوایی در جهان علاقه‌مند بودم. سال ۸۳ در روزنامه ایران پاورقی‌ای با نام «۱۰۰ جنگ بزرگ تاریخ» کار کردم؛ سپس به من گفتند آن را به کتاب تبدیل کن. ما نیز همراه با همان جنگ و این مباحث پیش رفتیم و بخشی از آن به جنگ ایران و عراق اختصاص داشت. سال ۸۶ به سراغ کتاب «تاریخ جنگ‌های ایران» رفتم که بخش بزرگی از آن نیز به جنگ ایران و عراق اختصاص داشت و همین مبحث را دنبال کردم. در حوزه نیروی هوایی با برخی دوستان آشنا شدم؛ آنها گفتند بیا درباره نیروی هوایی کار کن، زیرا در این زمینه کاری انجام نشده است. سال ۹۰ با تیمسار احمد مهرنیا آشنا شدم؛ این آشنایی از طریق بچه‌های کتابخانه‌ای و زیرمجموعه حوزه هنری بود؛ کتابخانه جنگ. بله، نصرت‌الله صمدزاده، احمد مهرنیا را به من معرفی کردند و از طریق ایشان توانستم وارد بخش مرکز پژوهش‌ها و مطالعات نظری نیروی هوایی شوم که آن زمان مسئولش نیک‌بخش حبیبی بود. خوشبختانه من در زمانی وارد این بخش شدم که میزگردها و نشست‌های هفتگی برای فرماندهان نیروی هوایی حاضر در جنگ و خلبانان خوب در باغ موزه دفاع مقدس تشکیل می‌شد و این برای من فرصت خوبی بود، زیرا شما نمی‌توانید این همه آدم را یک‌جا جمع کنید؛ ولی تقریباً ۱۰ تا ۱۲ فرمانده به‌طور مشخص هر هفته می‌آمدند و هر بار نیز یک یا دو فرد جدید به جمع‌شان اضافه می‌شد. از سال ۹۱ تا سال ۹۳ مصاحبه‌های بسیاری انجام دادم و دوستان را گرد آوردم که نتیجه‌اش کتابی شد با نام «عقاب‌های سرزمین ایران»؛ البته جلد سوم آن سال ۹۷ منتشر شد و انتشار کل سه جلدش از سال ۹۴ تا ۹۷ طول کشید. به نظر من تا کنون کتاب جامعی درباره نیروی هوایی نداریم؛ به عبارتی سرنوشت خلبان‌هاست یا تاریخ جنگ، اما نیروی هوایی به‌تنهایی موضوع کتابی نبوده است؛ هدف من از پژوهش این بود که بگویم اگر جنگ ایران و عراق رخ داد و اگر عراقی‌ها در آغاز جنگ موفق نشدند، صرفاً به سبب حضور مردم در جنگ نبود؛ چون جنگ ایران و عراق جنگی مدرن بود و در این جنگ مدرن، نیروی هوایی نقش اول را داشت. از نخستین روز جنگ تا واپسین روز آن و پنج روز پس از پایان رسمی جنگ نیروی هوایی حضور داشت. با پژوهش در زمینه نیروی هوایی هدف نشان دادن توانمندی این نیرو بود و متأسفانه از آن نیروی هوایی مجرب و خلاق بعد از جنگ دیگر تشکیل نشد و اگر بار دیگر به ما حمله شود، چنان نیروی هوایی را نداشته باشیم، قطعاً آسیب خواهیم دید. امروز نیز می‌بینیم که هم در جنگ دوازده‌روزه و هم در همین جنگ کنونی که در آن هستیم، فقدان نیروی هوایی چه اندازه خود را نشان می‌دهد.

– کتاب «عقاب‌های سرزمین ایران» را کجا منتشر کردید؟

کتاب را مرکز مطالعات راهبردی نهاجا چاپ کرد، ولی متأسفانه چون بسیار دولتی نگاه می‌کردند، اهل مبادله کتاب نبودند؛ کتاب آن‌گونه که باید خوب معرفی و توزیع نشد و گمان می‌کنم خودشان نیز دیگر نمی‌خواستند کتاب را معرفی کنند؛ چون دیگر سراغی از کتاب مرا نگرفتند. خودشان مجموعه‌ای از مصاحبه‌های فردی با خلبانان داشتند و منتشر کردند. اما من همان زمان به آنها گفتم که زندگی و کارنامه هر خلبان ظرفیت یک کتاب را ندارد، زیرا مردم ما کتاب‌خوان نیستند؛ هر چند خوب است اگر چنین کتاب‌هایی باشد، یعنی اگر کشوری مانند آلمان یا فرانسه باشد، شاید برای هر خلبانی ۴۰ کتاب بنویسند، اما مردم ما کتاب‌خوان نیستند. به همین سبب توان تبلیغی آنها معطوف به کتاب‌هایی شد که خودشان چاپ می‌کردند، نه نویسنده‌ای که از بیرون برایشان کتاب نوشته بود. اما در ادامه کتاب‌های خودشان هم خوب فروش نرفت و کتاب ما نیز مورد بی‌توجهی قرار گرفت؛ البته گمان می‌کنم از اطلاعاتی که درباره خلبان‌ها به من داده بودند، پشیمان شده بودند.

– در زمانی که درباره خلبان‌ها کتاب نوشتید، مطالب کتاب دچار حذف یا جرح و تعدیل نشد؟

نه، دچار سانسور نشد؛ زیرا جناب نیک‌بخش حبیبی، حسین خلیلی و مشیری، این سه تن با هم در آن زمان در نیروی هوایی قدرت بسیار زیادی داشتند و آنها اجازه ندادند کتاب سانسور شود.

– ابتدا درباره مقدمه کتاب و تعداد خلبان‌ها صحبت بفرمایید؟

محمد قبادی: حالا خدا را شکر این فرصت فراهم شد که چند کلمه‌ای نیز درباره کتاب صحبت کنم؛ نخست اینکه واقعاً برایم بسیار جذاب است که درباره خلبان‌ها یا اساساً درباره نیروی هوایی کتابی بخوانم و اثری به دستم برسد، زیرا معتقدم با توجه به پروتکل‌های سختگیرانه نیروهای نظامی، به‌ویژه نیروی هوایی به سبب ویژگی‌هایی که دارد، اطلاعات گاه اندک است و به یک معنا می‌توان گفت همین اطلاعات اندک نیز از مجاری رسمی و در واقع با نظارت مستقیم خود نیروی هوایی منتشر می‌شود. یکی از رخدادهای خوبی که در این کتاب افتاده — حالا من از گذشته جناب غفوری خبر نداشتم که نظامی نیستند و کار خبرنگاری می‌کنند و سال‌ها تجربه این حوزه رسانه را دارند، اما حالا که متوجه شدم برایم جذاب‌تر و جالب‌تر است — این است که بگویم این کتاب از دو جهت برای من حائز اهمیت است: یکی اینکه نویسنده نظامی نیست و دیگری اینکه اساساً ناشری خصوصی است. همین که به خودش جرات داده — یعنی جرات که در واقع یک کار مثبت با نگاه مثبت؛ این جرات را با نگاه مثبت نگاه کنیم — و در این عرصه چنین کتابی را منتشر کرده، جای خوشبختی دارد و امیدوارم این اتفاق برای ناشران دیگر نیز بیفتد. اگرچه این اتفاق می‌تواند کاستی‌هایی نیز داشته باشد، از این حیث که اگر ناشر تخصصی و در حوزه مشخص نیروی هوایی باشد، می‌تواند نظارت محتوایی داشته باشد از این حیث که آنچه منتشر می‌شود قابل اتکا و اعتماد باشد، زیرا نگاه احتمالاً مخاطبی که کمی تخصصی‌تر به موضوع می‌نگرد به بحث اسماعی مطلب — و اینکه نهادهای رسمی یا حتی به‌طور مشخص نیروی هوایی، در واقع وقتی کتابی منتشر می‌کند، از این جهت که این کتاب می‌تواند حاوی اسنادی از دل آن سازمان و نهاد باشد، قابل تحمل است. اما فی‌نفسه این کتاب از این حیث که ناشری خصوصی وارد آن شده، ولی حوزه مشخص شده — چون اگرچه عنوانش عنوان خلبان‌هاست، ولی بخش عمده و بلکه می‌توانم به جرات بگویم همه کتاب یک پا در جنگ دارند و درباره بخشی از عملیات‌ها و رخدادهای جنگ سخن می‌گوید — در مجموع اگر نخواهم وقت‌تان را بگیرم، می‌توانم بگویم که از این اتفاق مبارک خوشحالم و امیدوارم علی غفوری بتوانند کارهای بعدی را نیز در این حوزه ادامه دهند.

– شما هم نخست از خودتان بگویید و بعد نکات ابتدایی درباره کتاب را.

محسن شیرمحمد: خوشحالم در خدمت شما هستم. محمد قبادی را از حوزه هنری می‌شناسم و نام علی غفوری را از آقایان نیک‌بخش حبیبی و خلیلی در دفتر مطالعات نیروی هوایی ارتش بسیار شنیده بودم و آثارشان را هم دیده بودم و نام‌شان را شنیده بودم. من دبیر آموزش و پرورش هستم و در دانشگاه فرهنگیان هم تدریس می‌کنم. ما در کشوری زندگی می‌کنیم که تاریخی پرفراز و نشیبی داشتیم و بچگی من با جنگ عجین شد و این جنگ روی ذهنیت من تاثیر گذاشت. هنوز به مدرسه نمی‌رفتم؛ روزی صدای وحشتناک هواپیما آمد. من ساکن ورامین هستم و من و خواهرم که کوچک بودیم — مادرم میز خیاطی داشت — رفتیم زیرزمین قایم شدیم. صدای وحشتناک هواپیما بود و بعدها بچه‌ها گفتند هواپیما سیاه بود؛ این سیاهی در ذهن من ماند. حالا سال‌ها بعد که با دفتر مطالعات نیروی هوایی آشنا شدم و مشغول نوشتن تاریخ جنگ بودم. درباره هواپیمای توپولفی خواندم که ۱۸ مهرماه سال ۵۹ به جای اینکه مسیرش از سمت غرب، (از سمت کرج) به تهران برود، از روی قم و ورامین، یعنی جنوب شرقی به سمت تهران می‌رود؛ پیدا کردن آن تاریخ در زمان جنگ خیلی جالب بود و آن همان هواپیمای سیاهی بود که در ذهنم مانده بود. بعد بر اساس سال‌ها که گذشت، من نیز در دوره‌ای وارد کار روزنامه‌نگاری شدم. یکی از بستگان ما، سرتیپ محمود کنگرلو، از خلبان هواپیمای فانتوم بود؛ یک روز با او صحبت کردم که زمان جنگ شما بودید، خاطرات‌تان را بگویید تا من در روزنامه محلی ورامین به چاپ برسانم؛ مطلب بسیار مورد استقبال خوانندگان قرار گرفت. با او مشورت کردم تا افراد دیگری از نیروی هوایی را به ما معرفی کنند. او سرتیپ خلبان حسین خلیلی را به ما معرفی کرد. او هم خلبانان دیگری را نام برد به طوری که ۳۰ خلبان در شهر ورامین را شناسایی کردیم. تصور کنید شهر ورامین از سال ۴۵ تا سال ۵۵ تقریباً پنج هزار جمعیت داشته و از این جمعیت ۳۰ نفر از روستاهای مختلف آن به نیروی هوایی می‌پیوندند؛ ۲۶ نفر نیروی هوایی و ۴ نفر به هوانیروز. آنها اغلب در آمریکا دوره دیدند و بعد به ایران بازگشتند و در زمان جنگ شگفتی می‌آفرینند و شش نفر آنها شهید می‌شوند و یک نفر اسیر. برای خودم خیلی جالب بود. تک تک آنها را پیدا کردم و…

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دکمه بازگشت به بالا