زنی که اسیر شده، نمیتواند حقیقت ماجرا را بازگو کند

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، ادبیات اسارت به عنوان یکی از غنیترین ظرفیتهای روایی جنگ شناخته میشود. سیدقاسم یاحسینی، پژوهشگر و نویسنده برجسته ادبیات دفاع مقدس، بر این باور است که بخش عمدهای از آنچه در ایران درباره اسارت و آزادگان نوشته شده، هنوز در دام خاطرهنگاری، روایتهای رسمی و کلیشهای باقی مانده است. او تأکید میکند که تجربه اسارت به دلیل ماهیت انسانی و جهانی خود، قابلیت بالایی برای تبدیل شدن به ادبیات، رمان، داستان و فیلم دارد، اما بسیاری از ابعاد روانی، اجتماعی، بیولوژیکی و عاطفی این تجربه هنوز به درستی روایت نشدهاند.
یاحسینی «کلیشهگرایی» را تهدیدی برای ادبیات دفاع مقدس و ادبیات اسارت میداند و میگوید برای خروج از این وضعیت، باید نگاههای ایدئولوژیک و تبلیغاتی را کنار گذاشت و انسان را با تمام پیچیدگیهایش مشاهده کرد. او میافزاید: «ما هنوز رمانهایمان را ننوشتهایم، هنوز سمفونیهایمان را نسرودهایم و هنوز فیلمهای واقعیمان را نساختهایم.» در گفتوگوی اخیر با یاحسینی، به بررسی تفاوتهای خاطرات اسرا و رزمندگان، تأثیر سالهای طولانی اسارت بر حافظه، آسیبهای روانی آزادگان، خاطرات زنان اسیر، نقش مصاحبهگر در تاریخ شفاهی، سکوت و سانسور راوی، شش میلیون نامه اسرا، ظرفیتهای مغفول ادبیات اسارت و موانع سیاسی و فرهنگی روایت جنگ پرداختهایم.
یاحسینی در پاسخ به این سؤال که چه چیزی در روایت یک آزاده وجود دارد که آن را از خاطرات یک رزمنده متمایز میکند، میگوید: «بله، خاطره یک آزاده کاملاً با خاطره یک رزمنده متفاوت است. رزمندهها شور و هیجان میدان جنگ را در خاطرات خود دارند و نوعی آزادی در اختیارشان است. اما در دوران اسارت، نخستین چیزی که از یک فرد اسیر گرفته میشود، آزادی اوست. این جبر بر او حاکم میشود و سرنوشت او را رقم میزند. بنابراین، ماهیت خاطرات افراد آزاده و اسیر در چنگ دشمن، کاملاً با خاطرات یک رزمنده حاضر در جبهه متفاوت است.
او همچنین به تأثیر طولانیمدت اسارت بر خاطرات اشاره میکند و میگوید: «فردی که اسیر است، زمان برایش متوقف میشود و کوچکترین واقعه ممکن است بزرگترین اتفاق برای او باشد. در دوران اسارت، حتی خوردن غذا یا رفتن به دستشویی به یک واقعه مهم تبدیل میشود. بسیاری از رزمندگان ما که سالها اسیر بودند، دچار آسیبهای روحی پنهانی شدهاند که تا امروز از آن رنج میبرند.» یاحسینی به کابوسهای شبانه این افراد اشاره میکند که حتی پس از سالها از آزادی نیز ادامه دارد.
وی در ادامه میافزاید: «متأسفانه در ایران کمتر به این موضوعات توجه شده است. ما صدها کتاب درباره خاطرات اسرا داریم، اما کتابی که این خاطرات را از نظر روانشناختی تحلیل کند، بسیار کم است. دانشگاهها نیز ارتباطی با این مسائل ندارند و فضای گفتوگوی روشنفکری به نادیده گرفتن این موضوع کمک میکند.»
یاحسینی به موضوع نگاه به ادبیات اسارت از زوایای مختلف اشاره کرده و میگوید: «در یک تقسیمبندی کلان، باید به جنسیت توجه کنیم. ما تعداد قابلتوجهی زن اسیر داشتیم، اما خاطرات این زنان معمولاً با روایتی «پاستوریزه» مواجه میشود و آنچه واقعاً برای آنها اتفاق افتاده، روایت نمیشود. به دلیل شرم و فشارهای اجتماعی، زنان اسیر نمیتوانند آنچه واقعاً برایشان اتفاق افتاده را روایت کنند و ناچار به ارائه گزارشی غیرواقعی از دوران اسارت خود میپردازند.»
او همچنین به مشکلات و معضلاتی که زنان در دوران اسارت با آن مواجه بودند، اشاره میکند و میگوید: «مسائل و مشکلات در این زمینه بسیار زیاد است و شاید جامعه آمادگی پرداختن تفصیلی به آنها را نداشته باشد.» یاحسینی به ظرفیت بالای ادبیات اسارت برای ارتباط با مخاطب جهانی اشاره کرده و میافزاید: «متولیانی که این منابع را تولید میکنند، زبان روایت را نمیشناسند و بیشتر کتابهای تبلیغی و تهییجی تولید میکنند. این آثار زبان نسل امروز را ندارند و ما هنوز نتوانستهایم زبان نسل جدید را پیدا کنیم.»
او در پایان به تجربه خود از انتشار و ترجمه آثارش در خارج از ایران اشاره کرده و میگوید: «کتاب «زیتون سرخ» و «ناخدا هوشنگ صمدی» به زبان انگلیسی ترجمه شدهاند. این تجربه نشان میدهد که اگر یک اثر بتواند از چارچوبهای بومی عبور کند و با یک مسئله انسانی ارتباط برقرار کند، امکان ارتباط با مخاطب خارجی را نیز دارد. اما این نیازمند نگاهی است که انسان را در مرکز قرار دهد، نه صرفاً پیام و ایدئولوژی را.»



