همهچیز درباره عملیات سلطان: اطلاعاتی که باید بدانید!

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، ماهرخ ابراهیمپور: در «اتاق گفتوگوی ایبنا»، با حضور محمد قبادی و محسن شیرمحمد (تاریخنگاران) و علی غفوری، نویسنده، به نقد و بررسی کتاب «صد خلبان برتر ایران» اثر علی غفوری (منتشر شده در نشر کویر) پرداختیم. در این نشست با نکات و نامهایی مواجه شدیم که بارها بغضی در گلویمان نشاند و اشک از چشمانمان جاری کرد؛ یاد خلبانانی که یا خود انتخاب کردند گمنام بمانند و یا با گذر زمان در حاشیه قرار گرفتند و نامشان فراموش شد. خلبانانی که حتی در معدود کتابهای موجود، نام و یادشان به ندرت ثبت شده است؛ به گونهای که امروز اگرچه ردی از آنها هست، اما در کمتر کتابی نام افرادی چون فریبرز غنینژاد، کرامت شفیعی و دیگران ذکر شده است. ما در بررسی نقش نیروی هوایی در جنگ هشتساله ایران و عراق، از آنان یاد کردیم و با مرور هر نام، حس تحسین و شگفتیمان برانگیخته شد؛ از اقدامات اکبر معنوینژاد در جنوب ایران که کمتر ردی از آن به چشم میخورد، تا «عملیات سلطان» که مشخص نیست چرا خلبانان تمایل چندانی به صحبت درباره آن ندارند. همچنین به خلبانان اسیری پرداختیم که برخی، بدون آنکه زندگی و کارنامهشان ثبت و ضبط شود، درگذشتند یا اکنون در گوشهای گمنام روزگار میگذرانند. در نهایت لحظاتی در سکوت گذراندیم وقتی از زندگی و کارنامه خلبان کرامت شفیعی سخن به میان آمد. خوشحالیم که کتابهایی درباره نیروی هوایی به نگارش درآمده تا در کنار مطالعه و بررسی آنها به قهرمانان متواضع ایران ادای احترام کنیم. بخش دوم میزگرد بررسی و نقد «صد خلبان برتر ایران» به احترام خلبانان فریبرز غنینژاد و کرامت شفیعی منتشر شده است. بخش نخست این میزگرد به نیکبخش حبیبی تقدیم شد که با تلاش او پژوهشهای خوبی درباره نیروی هوایی ارتش منتشر شد.
به نظر شما چه خلبانانی بودند که باید در این اثر حضور میداشتند اما نامشان در فهرست کتاب «صد خلبان برتر ایران» نیامده است؟ شیرمحمد: در اینجا خلبانانی داریم که کارنامه آنها مشخص است و در چندین منبع درباره رویکرد آنها صحبت شده و کارهایی انجام دادهاند؛ کارهایی که نیازی به سند و مدرک برای اثبات ندارد، زیرا سند و مدرک آن موجود است. در پرونده پرسنلی آنها در نیروی هوایی ارتش تاریخ و جزئیات مشخص است. علاوه بر سند و مدرک، خلبانهای دیگر نیز در مورد ایشان صحبت میکنند. در اینجا باید به خلبان فریدون ذوالفقاری اشاره کنم که شما توضیح داده و در کتاب «عقابهای سرزمین ایران» نیز به او پرداخته بودید. برای من بسیار جالب بود؛ در مهرماه ۱۳۵۹ تصمیم گرفته شد که کاخ صدام بمباران شود. برای همین به یگان شناسایی نیروی هوایی دستور داده شد که کاخ صدام شناسایی شود. طی سه بار مأموریت شناسایی انجام شد؛ در تاریخهای هجدهم، بیست و چهارم و سیام مهر. دو مأموریت اول را فریدون ذوالفقاری انجام داد. در آن زمان او فرمانده گردان شناسایی بود، به سه زبان مسلط بود و از نظر دانش، یکی از دانشمندترین خلبانان به شمار میرفت. او از اتریش مدرک مهندسی گرفته و سپس به ایران بازگشته و خلبان شد. ایشان از خانوادهای مرفه بودند؛ به طوری که در کودکی در مدرسه شبانهروزی فرانسویان در تهران درس خوانده بودند و از نظر مادی هیچ کم و کسری در زندگیاش نبود، اما در عین حال، فردی بودند که از نظر مهارت خلبانی توانایی فوقالعادهای داشتند. او عرق ملی بسیار بالایی داشت و تمام خلبانان، او را انسانی بسیار شجاع میدانستند. او طی دو پرواز بغداد را مورد شناسایی قرار داد. این مأموریت خطرناک بود. اما به هر دلیل عکسهای هوایی او کفایت نکرد، جواد فکوری، فرمانده وقت نیروی هوایی با ناصر رضوانی تماس گرفت. در آن زمان رضوانی نفر دوم یگان شناسایی بود. از او خواست مأموریت سوم را انجام دهد. او هم یکی دیگر از خلبانان شناسایی را انتخاب میکند و با هم شناسایی را انجام میدهند. برای من جالب بود که در بسیاری صحبت از خلبان ذوالفقاری شده اما از خلبان پرواز سوم صحبت نشده است. در پرواز سوم همراه رضوانی، خلبان بهرام ایکانی حضور داشت و در زمان جنگ بیشترین پرواز شناسایی را انجام داد. تقریباً در هر عملیات شناسایی که انجام شده، نام او ثبت شده است. در عملیات والفجر ۸ برای فاو سه بار پرواز شناسایی انجام داد تا عکسهای مورد نیاز برای عملیات تأمین شد. همچنین توسط یگان شناسایی سه پرواز در رابطه با پل اروند انجام شد. در ۳۰ اردیبهشت ۱۳۶۱ ایکانی با فرج الله فرسایی پرواز میکنند که در این پرواز هم پل اروندرود وجود دارد. در روزهای یکم و دوم خرداد ۱۳۶۱ که باز هم پرواز شناسایی صورت گرفت، اما به دلیل حضور هواپیماهای دشمن موفق به تصویربرداری نمیشوند. آخرین پرواز شناسایی برای عملیات آزادسازی خرمشهر است. باز هم ایکانی برای پرواز شناسایی میرود. ابتدا به هوانیروز گفته میشود که با هلیکوپتر کبری بروند و پل را بزنند.
غفوری: احتمالاً تاریخ را اشتباه متوجه شدید. شیرمحمد: خیر. غفوری: چون سوم خرداد ۱۳۶۱ خرمشهر آزاد شد. شیرمحمد: سخن من در اینجا با اتکا به اسناد و مدارک است. به هوانیروز دستور داده شد که پل را بزنند اما نمیتوانند این کار را بکنند. اسناد و مدارک آن موجود است، اما در سوم خرداد دو فروند هواپیمای فانتوم برای زدن پل میفرستند. حال چه شده، چطور شد و چه کسی این کار را انجام داد، داستان دیگری است، اما این کار را بهرام ایکانی انجام میدهد. اما به دلایلی که جای بحث آن در این مجال نیست، تمام فعالیتهای او را به نام خلبان ذوالفقاری ثبت کردند. زمانی که خواستم کتابی درباره یگان شناسایی بنویسم به نیکبخش حبیبی گفتم: کار من دو ایراد دارد؛ نخست تمام کارها سری بوده و دیگر اینکه در یگان شناسایی خلبانی به نام ایکانی داشتیم که اگر من اسمی از او نیاورم، این کتاب اصلاً به درد نمیخورد. اگر هم بنویسم باعث دردسر است. اما چون من تاریخ مینویسم مجبورم فعالیتهای این خلبان را ثبت کنم و در کتاب بیاورم و به حواشی و فعالیت او بعد از جنگ کاری ندارم. بگذارید یک خاطره بگویم با یک نفر صحبت میکردیم که قرار بود به زیارت عتبات برود. به او گفتم وقتی به زیارت ائمه میروی، سر قبر آقامحمدخان هم میروی؟ قاجارها همهشان کنار یکی از ائمه دفن شدهاند؛ مثلاً آقامحمدخان قاجار در کنار قبر حضرت امام علی دفن شده است. آن فرد گفت اقامحمدخان جنایت بسیاری کرده است! گفتم ببین، مذهبی بودن یک موضوع است و درستکار بودن موضوع دیگر؛ وقتی زندگی آقامحمدخان قاجار را بررسی میکنیم، متوجه میشویم او سواد مذهبی بالایی دارد. هر کسی درباره آقامحمدخان حرف بدون سند و مدرک بیان کرد، بگویید کتاب «برآمدن قاجار؛ تاریخ ایران از پایان عصر صفوی تا قتل آقامحمدخان قاجار» را بخواند. شیرمحمد: فتحعلیشاه قاجار و محمدشاه قاجار، هر دو کنار قبر حضرت معصومه در قم دفن شدهاند. فتحعلی قاجار دستور میدهد ضریح ائمه در عتبات عالیات را تعویض کند؛ ناصرالدینشاه در شاه عبدالعظیم، مظفرالدینشاه و محمدعلیشاه در کربلا دفن شدند. من کاری ندارم که آنها چه بودهاند، ولی این کار و اقدامشان را مینویسم. حال در کتاب «صد خلبان برتر ایران» هم بر اساس صحبتهایی که در دفتر مطالعات نیروی هوایی گفته شده، نامی از خلبان بهرام ایکانی نیست.
غفوری: نمیتوانستیم نام ایکانی را در کتاب بیاوریم. شیرمحمد: اما من در کتابم نام او را به همراه کارنامهاش ثبت کردم. – در کدام کتاب؟ شیرمحمد: کتابی تحت عنوان «چشمان عقاب» در سال ۹۶ نوشتم و بعد کتاب کاملتر را با نام «چشمان سپهر» منتشر کردم؛ شرح تاریخ شناسایی و تصویربرداری هوایی در ایران است. از نخستین کسی که در سال ۱۲۸۶ شمسی در ایران اقدام به پرواز کرد تا جنگ عراق و ایران … درباره فهرست محرمانه نیروی هوایی در ایران چند سال یکبار منتشر میشود؟ غفوری: خلبان بعد از اینکه دوران خلبانیاش تمام میشود، وقتی خلبان «اکسپایر» میشود دیگر اجازه پرواز ندارد و از خدمت خارج میشود، اسمش از محرمانگی خارج میشود. یعنی ما خلبانهای بعد از جنگ عراق و ایران، سال ۶۷ تمام شد. در ایران از سال ۸۸، اسامی دانه به دانه از محرمانگی خارج میشد. چرا؟ چون خلبانی که فعال است، اگر اسمش لو برود، کشور متخاصم میتواند خانوادهاش را گروگان بگیرد و از او بخواهد که تو که بلند شدی، برو شهر فلان را بزن… حالا این آقا پرواز میکند و جنگ تمام میشود. چنین اتفاقی در دنیا افتاده و به همین دلیل است که نام خلبانها محرمانه است؛ حتی برای خروج از کشور پاسپورت ندارند و تابع شرایط خاصی هستند. در ایران هم از سال ۸۶ و ۸۷ بهمرور اسامی بیرون آمد و ما فهمیدیم مثلاً لیدر اچ-۳ کی بوده است. اعلام اسامی خلبانان مانند آزادسازی اسناد وزارت خارجه نیست. گاهی هم ممکن است هیچگاه اسامی خلبانانی که در کودتا علیه دکتر مصدق حضور داشتند، هیچگاه اعلام نشود و تا کنون هم آزاد نشده است. مثلاً دو نفر اول مانند زاهدی اسمشان بیرون آمد، ولی بقیه هیچوقت نامشان فاش نمیشود. در زمینه خلبانان در وظایفی هم که دارند، حفاظت گفتار بسیار مهم است؛ یعنی اگر کوچکترین اشتباه یا لغزشی کنید، جریمه میشوید. من فکر میکنم جناب ایکانی که اسمشان را بردند، احتمالاً اشتباهی کردهاند؛ زیرا اگر کوچکترین اشتباهی کنیم، گذشتی در کار نیست. شما همین الان هم آنچه را میبینید که من در این تحقیق در مورد خلبانان به آن برخوردم؛ اینکه این کتاب من نقص دارد. نقصش این است که اینها «صد خلبان برتر ایران» نیستند. این صد خلبانی است که من شناسایی کردم؛ ما خلبانانی داریم که همین الان ممکن است مدیر یک شرکت هواپیمایی باشند یا خلبان یک هواپیمای مسافری، ولی هنوز دلشان نمیخواهد کسی بفهمد که این شخص خلبان اف-۱۴ بوده یا یک فرمانده در جنگ بوده است؛ آنها هنوز دوست ندارند نامشان فاش شود. خیلی از خلبانانی که من با آنها کار کردم، کلاً یک بار اسمشان آمده بود و بعد [متأسفانه] فوت کردند؛ این آدم کسی است که اصلاً کسی نامش را نشنیده است، چون خودش هم نخواسته که کسی او را بشناسد. متأسفانه ما در جنگ ایران و عراق افرادی را داشتیم که فوقالعاده فعالیت کردند، اما اصلاً دوست ندارند نامشان در جایی باشد؛ چه در ارتش، چه سپاه و چه در بسیج. در مقابل، افرادی را داریم که فعالیتی نکردهاند، اما خیلی دوست دارند همیشه نامشان باشد و ادعاهایی میکنند که مثلاً در فلان عملیات، ما اینگونه بودیم یا آنجا بودیم. به نظر من، بزرگترین و بیشترین افرادی که فعالیت کردهاند، همانهایی هستند که اتفاقاً ناشناس بودهاند و بخشی از آنها همین خلبانها هستند. امروز نام یک خلبان را میشنوید در حالی که ۲۵ سال از پایان جنگ گذشته است و تازه نامش را میشنوید؛ او حتی برای خانواده خودش درباره این جنگ صحبت نکرده است. به همین دلیل است که برخی از مأموریتهای مشکوک در ایران صحبت میشود که کسی مسئولیت آن را قبول نکرده است مثلاً عملیاتی داریم به نام «عملیات سلطان» که خلبانانی در آن حضور داشتند، اما میگویند ما این کار را نکردیم، یا میگویند اصلاً چنین عملیاتی نداریم؟ یا میگویند چنین کاری نکردیم. شما اگر به نیروی هوایی بروید اصلاً مدارکی در مورد این عملیات نیست. در حالی که علی مازندرانی در یک میزگرد در باغ موزه دفاع مقدس به این مأموریت اشاره کرد. اما بقیه به او چپ چپ نگاه کردند. معنی نگاهشان این بود که اگر چنین عملیاتی هم بوده، قرار نیست درباره آن صحبت شود!
در بخشهایی از کتاب به موضوع تسویهحسابهای نیروی هوایی اشاره شده است. دلیل گنجاندن این موارد در کتابی که مخاطبانش عموم مردم هستند و در چندین جای متن به آن پرداخته شده، چه بود؟ قبادی: برخی تکجملاتی در متن هست که قرار است ذهن خواننده را قلقلک بدهد؛ یک موردش این است که مثلاً در مورد خلبان داریوش خاکنگار میگویند: «ما میدانیم که او در مهارت پروازی چیرهدست بود»؛ اینها عبارتهای کلی هستند. نکتهای را عرض کردم و آقای غفوری گفتند شاهد مثال بیاورید. من میخواهم یک موردش را بگویم، چون همه مواردی را که در ذهنم…



