کتابخانهها؛ نجاتدهنده در روزهای سخت خرید کتاب

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، مصطفی آهنگر، پژوهشگر در حوزه علم اطلاعات و دانششناسی، اظهار داشت که سالهاست کتاب برای بسیاری از خانوادههای ایرانی به کالایی تبدیل شده که خرید آن نیازمند محاسبات دقیق مالی است. با توجه به اینکه بخش عمدهای از درآمد خانوادهها صرف هزینههای مسکن، خوراک، درمان، حملونقل و دیگر نیازهای ضروری میشود، طبیعی است که هزینهکرد برای کالاها و خدمات فرهنگی در مقایسه با نیازهای روزمره در اولویت کمتری قرار گیرد. آمارهای مربوط به هزینه و درآمد خانوار نیز این واقعیت را تأیید میکند. سهم «تفریحات، سرگرمیها و خدمات فرهنگی» از کل هزینه خانوار شهری که در سال ۱۳۹۶ حدود ۲.۹ درصد بود، در سال ۱۳۹۹ به ۱.۹ درصد و در سال ۱۴۰۳ به ۱.۷ درصد کاهش یافته است. اگرچه این گروه آماری تنها شامل کتاب نمیشود، اما این ارقام نشاندهنده سهم اندک فرهنگ از سبد هزینه خانوار است. در شرایط کنونی که فشارهای اقتصادی افزایش یافته، بهطور قطع این مقدار حتی کمتر نیز شده است، اما دادههای رسمی در این زمینه در دسترس نیست.
در چنین اوضاعی، خرید کتاب نیز دشوارتر شده است. فردی که پیشتر میتوانست چند کتاب در ماه یا فصل خریداری کند، ممکن است امروز تنها یک کتاب را انتخاب کند و کسی که یک کتاب میخرید، شاید از همان یک خرید نیز صرفنظر کند. اما باید توجه داشت که عدم خرید کتاب لزوماً به معنای عدم تمایل به خواندن نیست. ممکن است خواننده همچنان بخواهد بخواند، اما دیگر نتواند برای هر آنچه میخواهد بخواند، هزینه کند. از این رو، ارزش کتابخانههای عمومی دوباره نمایان میشود. اهمیت امانت کتابخانه عمومی هیچگاه کاهش نیافته است، اما در دورهای که خرید کتاب برای بخشی از جامعه آسانتر بود، یکی از کارکردهای اصلی آن ــ دسترسی رایگان یا بسیار ارزان به کتاب ــ کمتر مورد توجه قرار میگرفت. امروز شرایط متفاوت است.
با دشوارتر شدن خرید فردی کتاب، ارزش دسترسی مشترک به آن بیشتر میشود. کتابی که خرید آن برای یک خانواده ممکن است به تصمیمی دشوار تبدیل شود، در کتابخانه بارها خوانده میشود و در اختیار افراد مختلف قرار میگیرد. از این منظر، امانت کتاب دیگر فقط یک خدمت فرهنگی نیست؛ بلکه پاسخ اقتصادی به یک نیاز فرهنگی نیز محسوب میشود. این تغییر شرایط میتواند جایگاه کتابخانه عمومی را نیز دگرگون کند. کتابخانهای که گاهی برای جذب عضو و افزایش امانت تلاش میکرد، اکنون با جامعهای روبهروست که بخشی از آن بیش از گذشته به امکان دسترسی کمهزینه به کتاب نیاز دارد. این شاید فرصتی بینظیر برای بازگرداندن کتابخانه عمومی به زندگی روزمره مردم باشد؛ نه فقط بهعنوان مکانی برای مطالعه یا نهادی برگزارکننده برنامههای فرهنگی، بلکه بهعنوان جایی که یک نیاز ملموس را برطرف میکند: میخواهم این کتاب را بخوانم، اما لازم نیست برای خواندنش حتماً آن را بخرم.
با این حال، ایجاد این نیاز لزوماً به معنای بازگشت مردم به کتابخانه نیست. یک شرط مهم باقی است: کتابخانه باید همان کتابهایی را در اختیار مردم قرار دهد که واقعاً میخواهند بخوانند. اما آیا کتاب موردنظر در آنجا موجود است؟ برای خوانندهای که به دنبال کتاب مشخصی است، بزرگی مجموعه اهمیت چندانی ندارد؛ سؤال او سادهتر است: «کتابی که میخواهم بخوانم، اینجا هست؟» اگر قرار است کتابخانه بخشی از فاصله میان «خواستن کتاب» و «توان خریدن کتاب» را پر کند، مجموعه آن نیز باید تا حد ممکن با خواستهها و نیازهای واقعی جامعه استفادهکننده هماهنگ باشد. خرید صرفاً برای افزایش تعداد عناوین، خریدهای یکسان و از پیش تعیینشده برای کتابخانههایی با مخاطبان متفاوت یا نادیدهگرفتن تقاضای اعضا میتواند به انباشتهشدن کتابهایی منجر شود که کمتر خوانده میشوند؛ درحالیکه کتابهای پرتقاضا ممکن است در مجموعه نباشند یا تنها یک نسخه از آنها در اختیار چندین متقاضی باشد.
کتابخانهها دادههای ارزشمندی در اختیار دارند: چه کتابهایی بیشتر امانت میروند، اعضا چه کتابهایی را جستوجو میکنند، برای چه عناوینی درخواست ثبت میشود و کدام کتابها مرتب رزرو میشوند. این دادهها باید در تصمیمگیری برای خرید و توزیع منابع نقش جدیتری داشته باشند. شاید لازم باشد تعریف ما از «مجموعه خوب» را نیز کمی تغییر دهیم. مجموعه خوب الزاماً مجموعهای نیست که فقط کتابهای بیشتری داشته باشد؛ بلکه مجموعهای است که احتمال پیدا کردن کتاب موردنیاز و موردعلاقه خواننده در آن بیشتر باشد. اما داشتن کتاب مناسب نیز کافی نیست. اگر پیدا کردن، رزرو کردن، تحویل گرفتن و پسدادن آن دشوار باشد، بخشی از مزیت کتابخانه از بین میرود. بنابراین مسئله فقط این نیست که کتابخانه چه کتابی دارد؛ مسئله این است که دسترسی به آن را چقدر آسان کرده است. از داشتن کتاب تا رساندن کتاب نقطه شروع، خرید بیشتر بر اساس نیاز و تقاضای واقعی اعضا و انعطاف در تعداد نسخههاست. اگر کتابی دهها متقاضی دارد، خرید چند نسخه از آن میتواند منطقیتر از افزودن چند عنوان کممراجعه به مجموعه باشد. درخواست اعضا، میزان امانت، تعداد رزروها و حتی جستوجوهای بینتیجه در سامانه میتوانند راهنمای خریدهای بعدی باشند.
کتابخانه همچنین باید فاصله میان «پیدا کردن کتاب» و «رسیدن کتاب به دست خواننده» را کوتاه کند. مشاهده موجودی از راه دور، رزرو آنلاین، قرار گرفتن در صف انتظار و اطلاعرسانی به محض بازگشت کتاب میتواند مراجعه بینتیجه به کتابخانه را کاهش دهد. ارسال کتاب با هزینه اندک، بهویژه در شهرهای بزرگ، امانت را برای کسانی که زمان یا امکان مراجعه مکرر ندارند جذابتر میکند. بازگرداندن کتاب نیز باید آسان باشد؛ از امکان تحویل کتاب در دیگر کتابخانههای همان شبکه تا ایجاد نقاط یا صندوقهای بازگشت کتاب در مکانهای مناسب.
کتابخانه میتواند ارتباط فعالتری نیز با اعضای خود داشته باشد. اگر عضوی چند کتاب در زمینهای خاص امانت گرفته است، میتوان کتابهای مشابهی را که اکنون موجودند پیشنهاد کرد. پیام «کتابهایی که ممکن است دوست داشته باشید و همین حالا قابل امانتاند» میتواند بسیار کاربردیتر از بسیاری از اطلاعرسانیهای عمومی باشد. گردش بهتر منابع میان کتابخانهها نیز اهمیت دارد. کتابی که در یک کتابخانه ماهها روی قفسه مانده، ممکن است در کتابخانهای دیگر چند متقاضی داشته باشد. شبکه کتابخانههای عمومی زمانی مزیت واقعی خود را نشان میدهد که نه مجموعهای از جزیرههای جدا از هم، بلکه تا حد امکان یک مجموعه بزرگ و بههمپیوسته باشد.
فرصتی که نباید از دست برود کوچکشدن سبد خرید خانوادهها اتفاق خوشایندی نیست و کاهش توان خرید کتاب نیز چیزی نیست که بتوان از آن خرسند بود. اما همین وضعیت، ارزش یکی از قدیمیترین خدمات کتابخانه عمومی را بیش از گذشته آشکار کرده است: دسترسی به کتاب بدون ضرورت خرید آن. خانوادهای که پیشتر میتوانست چند کتاب در ماه بخرد و امروز ناچار است از بخشی از این خرید صرفنظر کند، لزوماً علاقهاش به خواندن را از دست نداده است. میان «نخواستن کتاب» و «نتوانستن از خرید کتاب» فاصله بزرگی وجود دارد و کتابخانه عمومی دقیقاً میتواند در همین فاصله قرار بگیرد. اگر کتابخانهها بتوانند کتابهایی را که مردم میخواهند بخوانند فراهم کنند و دسترسی به آنها را ساده، سریع و کمهزینه کنند، شاید بتوانند بار دیگر جای ثابتی در زندگی روزمره خانوادهها پیدا کنند؛ جایگاهی که نه از تبلیغ اهمیت کتابخانه، بلکه از تجربه مستقیم فایده آن به دست میآید.
شرایط اقتصادی بخشی از مسیر بازگشت مردم به کتابخانه را هموار کرده است؛ ادامه این مسیر اما به خود کتابخانهها بستگی دارد. و شاید پرسش امروز کتابخانه عمومی همین باشد: حالا که مردم بیش از گذشته به امکان خواندن بدون خریدن نیاز دارند، آیا کتابخانهها آمادهاند آنچه مردم میخواهند بخوانند، آسان و بهموقع به دستشان برسانند؟



