زندگی و دوران احمد منزوی؛ نسل جدید آقابزرگ

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، سیامین مجلد از مجموعه «مشاهیر کتابشناسی معاصر ایران» به قلم علی صادقزاده وایقان، به بررسی زندگی و فعالیتهای فرهنگی احمد منزوی اختصاص یافته است. این اثر توسط خانه کتاب و ادبیات ایران منتشر شده است.
تأسیس «کتابنامه بزرگ زبان فارسی» به دلیل پیچیدگیهای اداری فرهنگستان و مهاجرت مدیران به بنبست رسید؛ تصمیمی تلخ که پژوهشگر پرکار را به شبهقاره هند کشاند. او سالها در هند و پاکستان به تلاش پرداخت و هزاران برگ خطی دورافتاده و آسیبدیده را پیش از نابودی ثبت و شناسنامهدار کرد. اما هزینه این مجاهدت علمی کم نبود. در سال ۱۳۶۳ در غربت پاکستان، سنگینترین مصیبت بر او فرود آمد: از دست دادن همسرش خدیجه جاویدی و دختر جوانش آزاده، با فاصلهای تنها سهماهه. این سوگ سنگین، منزوی را ویران نکرد؛ بلکه او را با نگاهی صلحطلبتر و زاهدانهتر به زندگی پیوند زد.
او که در سالهای پایانی بیش از دوهزار جلد از کتابخانه شخصیاش را اهدا کرد، نشان داد که فهرستنگاری برای او تنها یک مهارت کتابداری نبود؛ بلکه ریاضتی عارفانه برای حفظ هویت فرهنگی زبانی بود که در فراتر از مرزها نفس میکشید.
احمد منزوی، معلّم، فهرستنگار، ایرانشناس، مترجم، مصحّح و محقّق در حوزه علوم اسلامی و عضو هیأت علمی مرکز دایرۀالمعارف بزرگ اسلامی، در ششم آذر ۱۳۰۱ش. در خانوادهای روحانی در سامرا بهدنیا آمد. پدرش شیخ آقابزرگ تهرانی، از دانشمندان کتابشناس و عالمان شیعهشناس نامدار بود که «الذّریعۀ الی تصانیف الشّیعۀ و طبقات أعلام الشّیعه» بهعنوان مهمترین دانشنامههای کتابشناختی شیعه از آثار اوست. مادرش مریمبیگم، دختر سیّداحمد زوارهای دماوندی، از روحانیون سرشناس زمان خود بود و فرزندان ایشان با نامخانوادگی آریان در تهران و ایران پراکنده هستند.
او ادبیات و آثار فارسی، از جمله کتابهای گلستان و بوستان سعدی، را نزد عمویش محمّدابراهیم بهشتیپور، قصصالانبیاء را شبها با صدای مادرش و شاهنامهخوانی را از داییاش سیّدمهدی آریان در سامرا آموخت. در سال ۱۳۱۴ش. به همراه خانواده به نجف رفت و پنج سال در دوزندگی میرزامحمّد شیرازی در بازار بزرگ و سرپوشیده حرم حضرت علی (ع) به شاگردی پرداخت، که این دوره برای یک جوان روحانیزاده سخت بود.
علیرغم علاقۀ پدرش به طلبگی، تحت آموزشهای داییاش سیّدمهدی آریان، نتوانست به آن راه برود. در این دوران، با اوجگیری عقاید افراطی عربی، اقلیت ایرانیان مهاجر زندگی پُر درد و رنجی را تحمل میکردند و منزوی تلخی غربت ایرانیان در شهر مقدس نجف را بیشتر از غربت در شهر سامرا با وجود اکثریت سنّی احساس میکرد.
به پیشنهاد سیّدنصرالله تقوی، که با پدرش شیخ آقابزرگ دوستی عمیق داشت و به دنبال تحول حوزهها و ارتباط آن با دانشگاه بود، او داوطلبانه در امتحانات متوسّطه مدرسۀ دارالفنون شرکت کرده و دیپلم ادبی گرفت. در سال ۱۳۲۴ش. با تشویق بدیعالزّمان فروزانفر و راهنمایی استاد سیّدمحمّد مشکوۀ، که از دوستان پدرش بودند، وارد دانشکده معقول و منقول شد و در سال ۱۳۲۷ش. فارغالتحصیل و موفق به دریافت لیسانس گردید. هرچند در این سال در آزمون دکترای این دانشکده پذیرفته شده بود، اما به دلایل سیاسی از ادامه تحصیل بازماند.
از سال ۱۳۲۷ بهمدت دو سال در بندر انزلی به تدریس ادبیات فارسی و زبان عربی در دو دبیرستان پسرانه «فردوسی» و دخترانه «شاهدخت» مشغول بود. منزوی پس از حادثۀ ۱۵ بهمن ۱۳۲۷ و سوءقصد به شاه در دانشگاه تهران و دستگیری اعضای حزب توده، دستگیر و بهمدت دو ماه در زندان شهربانی انزلی محبوس شد. ثمرۀ ازدواج استاد منزوی با همکارش خدیجه جاویدی، در سال ۱۳۲۷ش. در بندر انزلی، سه دختر به نامهای نسرین (/زویا)، شورا و شادروان آزاده منزوی بود. فقدان آزاده، ضربهای سخت بر استاد و همسرش وارد کرد. منزوی همسرش را اینگونه معرفی کرده است: «ایشان زنی تیزهوش و آموزگاری توانا بود. شاید اگر زن نبود و شرایط زندگی اینگونه نبود، میتوانست پژوهشگری توانا شود. او یار و پشتیبان کارهایم بود.»
برخی از ویژگیهای اخلاقی و علمی او از زبان پژوهشگران، کتابشناسان، همکاران و اعضای خانوادهاش به شرح زیر است: تمیمداری معتقد است: «ایران و فرهنگ ایرانی مهمترین مسئلۀ زندگی منزوی بود. نشر و اشاعۀ فرهنگ ایرانی را از وظایف خود میشمارد. او با امکانات کم و کوچک آثار بزرگی به یادگار گذاشت.» محمّدرضا شفیعیکدکنی در مورد نقش خاندان منزوی در خدمت به فرهنگ ایران زمین مینویسد: «فرهنگ ایرانی تا قیام قیامت رهین زحمات خاندان منزوی خواهد بود.»
سیّدعلی آلداود درباره پایمردی و کار متمرکز او در حوزۀ نسخههای خطی نوشته است: «حسن کار و امتیاز او در این است که وقت خود را همچون اکثر دانشمندان ایرانی در رشتههای گوناگون معارف تقسیم نکرده و از این شاخه به آن شاخه نمیپرد و از راهی که ۵۰ سال پیش انتخاب کرده، انحرافی نجسته و نمیجوید. کار عمدۀ او تدوین کتابنامه بزرگ برای زبان فارسی است و تألیفات متعدّد وی همه تکمیل و انجام و به ثمر رساندن گوشهای از این طرح بزرگ است.»
منزوی در سال ۱۳۶۳ در حین فعالیت در پاکستان، با فاصله سه ماه، دو نفر از عزیزانش (فرزند دلبندش آزاده و همسرش) را از دست داد. فرزندش نقل میکند: «همۀ اموالش را به نام ما (دو فرزندش) نمود و وصیّت کرد: اگر دو متر پارچه است نصف کنید و هر کدام یک متر بردارید، ولو به درد نخورد.» او عاشق صلح و آزادی و مخالف جدّی جنگ بود و فرزندش میگوید: «پدرم عاشق زندگی بود و از جنگ و مرگ متنفّر بود. در روزهای تعطیل، ما را به تالار [سینما] فرهنگ برای تماشای فیلمهایی از فجایع جنگ جهانی دوّم و حماسی میبرد تا بهطور غیرمستقیم در ما حسّ قهرمانی و وطنپرستی را تقویت نماید.» فرزندان بعد از تماشای فیلم موظف بودند مشخصات (نام، دستاندرکاران، بازیگران و …) و خلاصۀ فیلم را نوشته و بعد از غلطگیری توسّط استاد، قبل از خواب در دفتر مخصوص پاکنویس کنند.
ناصر گلباز موشکافانه نوشته: «توجّه استاد به نسخههای خطّی فارسی با اینکه انتقادات زیادی را متوجه ایشان کرده، ولی همیشه پاسخ محکمی برای منتقدان بوده که وقتی زمان محدودی برای پرداختن به انبوهی از نسخههای خطّی داریم، اولویّت اوّل با نسخههای خطّی فارسی است. در نگارش فهرستهای نسخههای خطّی هم با استفاده از معادل فارسی کلمات به جای کلمات عربی، عشق و علاقۀ خود را به زبان فارسی و فرهنگ این مرز و بوم در عمل نشان دادهاند.»
دستگیری مجدّد در ۱۳۳۳ش. و تحمل ۱۴ ماه زندان، شهادت برادرش دکتر محمّدرضا منزوی و شماری رویدادهای دردناک جهانی از جمله «تنش میان سران شوروی، اشغال مجارستان از سوی ارتش سرخ شوروی، برخوردهای اندیشهای میان مسکو و پکن» باعث شد تا تمایلات و افکار سیاسی در منزوی رنگ باخت و از آن تاریخ به بعد، فعالیت سیاسی را ترک کرد. منزوی بعد از رویگردانی از سیاست، تصمیم گرفت تا بخشهای فراموش شدۀ سفارشهای پدر را بهکار بندد و بدینگونه به شاهراه پدر برگشت تا نشان دهد فرزند خلف پدر دانشمندش و نگارندۀ دایرۀالمعارف بزرگ کتابشناسی شیعه الذّریعۀ است و زندگی خویش را وقف فعالیت علمی و پژوهشی کرد.
فهرستنگاری نسخههای خطّی فارسیزبان در مقطعی که احمد منزوی به آن قدم گذاشت هیچ مفهومی نداشت. در این زمینه ابتدا با راهنمایی برادرش، علینقی منزوی، به تصحیح و چاپ مصفّیالمقال فی مصنّفی علمالرجال، که کار پدرش و در برگیرنده زندگینامه ششصد تن از رجالنویسان شیعه بود، پرداخت که در سال ۱۳۳۷ جزو انتشارات دانشگاه تهران بهچاپ رسید. نخستین استاد منزوی در زمینۀ نسخهشناسی و کتابشناسی پدرش بود. بعد از اینکه به تهران آمد از محضر برادرش (علینقی) بهره برد. وی بعداً در تنقیح، ویرایش، چاپ، انتشار و تهیّۀ فهارس هشت جلد (۱۶-۲۳) از کتاب الذّریعۀ در فاصله سالهای ۱۳۴۶-۱۳۵۴ امتحان و تجربۀ ماندگاری به نمایش گذاشت.
علینقی منزوی در مورد نقش برادرش در الذّریعۀ، گفته است: «مجلّد شانزدهم در چاپخانۀ دانشگاه تهران به سال ۱۳۴۶ش. چاپ شده است. احمد منزوی غیر از تصحیح و اضافه، فهرستی برای نام مؤلّفان یاد شده در پایان این جلد افزوده است و این کار را در مجلّدات پس از آن نیز ادامه داده است.» منزوی در فهرستنگاری نسخههای خطّی از دانشآموختگان کتابخانۀ مجلس شورای ملّی است که هستۀ اصلی آن را عبدالحسین حائری تشکیل میداد. وی از ۱۳۴۵ همزمان با مدیریّت کتابخانه مجلس توسّط تقی تفضّلی (۱۳۳۹ تا ۱۳۴۶) و فخری راستکار (۱۳۴۷ تا ۱۳۵۲) بهاتّفاق سیّدابراهیم دیباجی و علامه اوحدی در محضر استاد حائری در فهرستنگاری نسخههای خطّی تجربهاندوزی کرد.
وی در سالهای ۱۳۵۳-۱۳۵۴ بهسفارش محمّدتقی دانشپژوه و با دعوت ایرج افشار به کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران راه یافت و با همکاری آنها، فهرستنویسی کتابهای چاپ سنگی را تجربه کرد که این فهرست تاکنون منتشر نشده است. در دانشگاه تهران با حسین بنیآدم، عبّاس مافی و خانم هاراتونیان آشنا و همکاری نمود. وی در سال ۱۳۵۲ به دعوت فرهنگستان زبان و ادب فارسی، ویرایش، تکمیل و تحریر ترجمۀ فارسی ادبیّات فارسی بر مبنای تألیف استوری را که بهکوشش «برگل» به روسی درآمده بود، بهعهده گرفت. این اثر در سال ۱۳۶۲ در دو جلد منتشر گردید.
منزوی در این سالها آرزوی تشکیل مرکز کتابشناسی بهمنظور تدوین «کتابنامه بزرگ زبان فارسی» را داشت. این خلاء به اهتمام فرهنگستان زبان و ادب فارسی با نام «مرکز آثار ایرانی» در سال ۱۳۵۴ به ثمر نشست که تا نیمههای ۱۳۵۵ گامهایی در راه تدوین کتابنامۀ بزرگ فارسی برداشت، اما با انتقال مدیر مرکز (محمّدامین ریاحی) به بنیاد دانشنامه، از کار باز ماند. این مرکز از استعداد و توانایی استاد منزوی استفاده نکرد و ایشان را از آرزوی دیرینهاش محروم ساختند. این آزردگی و نیز سایر سیاستهای فرهنگی غلط آن روزگار، باعث شد تا منزوی تصمیم به ترک کشور بگیرد.
منزوی در طول حدود ۲۵ سال همکاری با مرکز دایرۀالمعارف بزرگ اسلامی، علاوه بر مشاورۀ علمی، در نگارش دانشنامۀ زبان و ادبیّات فارسی در شبه قارّه (۱۳۷۲-۱۳۷۵) و سرپرستی بخش کتابشناسی و فهرستنگاری این مرکز، بهعنوان کارشناس ارشد بخش فهرستنویسی، به: ۱) تدوین فهرستی از نسخههای خطّی و عکسی که پنج مجلّد آن (خطّی: ۳ جلد، عکسی: ۲ جلد) چاپ شده است؛ ۲) ادامۀ تدوین فهرستوارۀ کتابهای فارسی، که دوازده مجلّد آن چاپ شده و سیزده جلد آن نیز منتشر خواهد شد؛ ۳) پاسخ دادن به سؤالات استادان و پژوهشگران درباره نسخههای خطّی و عکسی، اهتمام جدّی داشت. فهرستنگارانی نیز تربیت نمود که نوهاش «نیکتا عبّاسزادهاقدم» یکی از آنهاست. طبق توصیهنامۀ کتبی استاد، «نیکتا» استعداد و توانایی لازم برای تکمیل آثار استاد ازجمله: فهرستواره، فهرستنگاری نسخههای خطّی و عکسی را دارد.
تمام آثار استاد منزوی از ماندگارترین و تأثیرگذارترین منابع علمی در فرهنگ و ادبیّات فارسی و ایران، و دروازۀ ورود به پژوهشهای متعدّد دیگر است؛ بهویژه فهرستوارۀ کتابهای فارسی که در ۲۵ جلد پیشبینی شده و در حیات استاد ۱۲ جلد آن منتشر شده است. سیّدصادق سجّادی مینویسد: «همّت استاد فیالواقع بیبدیل است و فهرستواره در آن میان اثری سخت مفید و ماندگار. خدمتی که استاد از این راه به جامعۀ علم و ادب ایران کردهاند قرنهای متمادی به نام ایشان خواهد ماند و آیندگان ر



