مرگ؛ پایانی که داستان را تمام نمیکند

سرویس ادبیات پایگاه خبری الفبای رشد – زهرا پورنیکصفت: در نهایت، انسان برای ادامه زندگی به شجاعت بیشتری نیاز دارد تا برای پایان دادن به آن. آیا این ادعا واقعاً صحیح است؟ آیا زندگی به جسارت نیاز دارد و پایان دادن به آن نه؟ تفسیر سادهانگارانهای از سخن آلبر کامو، از آنچه اگزیستانسیالیسم در قرن بیستم در فرانسه مطرح کرده است، میکاهد. پرسشهای فلسفی که نه تنها فیلسوفان، بلکه انسانهای عادی نیز ناگزیر با آنها درگیر هستند؛ چه چیزی زیستن را ارزشمند و کنارهگیری از آن را پرسشبرانگیز میسازد؟ این پرسشها زمانی پیچیدهتر میشوند که با مرگ خودخواسته فردی مواجه میشویم و میپرسیم: چرا او به زندگیاش پایان داد؟ این پرسش، داستایفسکی را نزدیک به یک قرن پیش از کامو به یکی از بنیادیترین مسائل انسانی در آثارش سوق داده است. بسیاری از شخصیتهای داستانی داستایفسکی با خودویرانگری به زندگیشان پایان میدهند. سویدریگایلوف در جنایت و مکافات (۱۸۶۶)، کیریلوف در شیاطین (۱۸۷۲)، ایپولیت در ابله (۱۸۶۹) و کرافت در نوجوان (۱۸۷۵) با اسلحه به خود شلیک کردند؛ و استاوروگین، اولیا و اسمردیاکوف خود را حلقآویز کردند. در حالی که کامو مسئله خودکشی را از منظر معنای زندگی و امکان زیستن در جهانی بیمعنا بررسی میکند، داستایفسکی آن را به عنوان مسئلهای روانشناختی، اخلاقی و فلسفی میبیند. در آثار او، خودویرانگری نه تنها پایان یک زندگی، بلکه نقطهای است که نسبت انسان با خود، دیگری، جامعه و معنای هستی را نمایان میسازد.
داستان نازنین (به روسی Кроткая) که در زبان انگلیسی با دو عنوان «A Gentle Creature» و «The Meek One» شناخته میشود، در نوامبر ۱۸۷۶ نوشته شده است. این داستان بلافاصله ما را به لحظاتی پس از یک واقعه خودکشی میبرد؛ جایی که همسر زندهمانده سعی میکند به این پرسش پاسخ دهد که چرا همسر جوانش تصمیم به پایان دادن به زندگیاش گرفت. راوی بینام داستان، یک امانتفروش میانسال است که با دختر جوانی آشنا میشود که برای گذران زندگی، وسایلش را نزد او به امانت میگذارد. دختر پس از مرگ پدر و مادرش به خانه عمههایش میرود؛ عمهها قصد دارند او را به عقد مردی درآورند که دختر تمایلی به ازدواج با او ندارد. امانتفروش که خود را در مقایسه با آن مرد گزینهای نجاتبخش میبیند، به دختر پیشنهاد ازدواج میدهد و او میپذیرد. اما ازدواج، بهجای آنکه رهاییبخش باشد، آغازگر نوعی سلطه جدید است. امانتفروش که پیش از این تنها از نظر مالی بر او قدرت داشت، اکنون در مقام شوهر سعی میکند رفتار، روابط و حتی احساسات او را تحت کنترل خود درآورد. او سکوت و فاصله را ابزاری برای تربیت و اصلاح همسرش میداند و در مقابل، دختر جوان که در ابتدا میکوشد او را دوست داشته باشد، بهتدریج در این رابطه سرد و آزاردهنده منزوی میشود.
اما اهمیت «نازنین» تنها در محتوای آن نیست؛ بلکه در نحوه روایت آن نیز نهفته است. این اثر با روایت اولشخص و با عنوان فرعی «داستانی شگفتانگیز» منتشر شده است. داستایفسکی در مقدمه داستان مینویسد که اثر از این حیث «شگفتانگیز» است که روایت آن به گونهای است که «گویی تندنویسی همهچیز را ثبت میکند». در اینجا با روایتی مواجه هستیم که به جریان سیال ذهن نزدیک میشود و در آن نویسنده سعی دارد آنچه را خود در مقدمه «توالی درست روانشناختی» مینامد، برقرار کند. داستایفسکی برای نوشتن این داستان از گزارشی خبری الهام گرفته بود که در آوریل ۱۸۷۶ درباره خودکشی یک خیاط زن منتشر شده بود. او این واقعه را «خودکشی نازنین» توصیف کرد؛ خودکشیای که «برای مدت طولانی در ذهن انسان باقی میماند و او را رها نمیکند.» بینام بودن راوی را نمیتوان صرفاً انتخابی فرمی دانست. داستایفسکی در برخی دیگر از آثارش نیز شخصیت اصلی یا راوی را بینام برمیگزیند؛ چنانکه راوی «شبهای روشن» نیز نامی ندارد. پیش از داستایفسکی نیز نمونههایی از این شیوه در ادبیات دیده میشود. ویکتور هوگو در «آخرین روز یک محکوم» از مردی بینام و در آستانه اعدام مینویسد که افکار و تجربههای لحظات پایانی زندگیاش را روایت میکند. بینامی در آثار ادبی میتواند شخصیت را از فردی مشخص فراتر برده و او را به موقعیتی انسانی بدل کند. خواننده به جای آنکه از همان ابتدا با هویت اجتماعی و گذشته شخصیت پیوند بخورد، مستقیماً با تجربه و ذهن او مواجه میشود. آنچه در اینجا اهمیت پیدا میکند صدایی است که داستان را روایت میکند و جهانی که از خلال همین صدا برساخته میشود. از این منظر، بینامی در «نازنین» نه تنها شخصیت را از هویت بیرونیاش تهی میکند، بلکه خواننده را وادار میسازد تا هویت او را از خلال زبان و روایتش بازسازی کند.
مسئله در اینجا صرفاً بینامی راوی نیست. او تنها کسی است که پس از مرگ زن امکان روایت دارد. نازنین مرده و روایت مستقیمی از تجربه خود در اختیار خواننده نمیگذارد؛ آنچه از او میدانیم، عمدتاً از خلال حافظه و زبان مردی است که خود در فروپاشیاش نقش داشته است. بدینترتیب، سلطه راوی بر همسرش با مرگ او پایان نمییابد؛ او حتی پس از مرگ نازنین نیز کنترل روایت را در دست دارد! گرچه همین انحصار در روایت، اعتماد خواننده را به راوی نیز دشوار میکند. او گذشته را از خلال حافظهای آشفته و از جایگاه مردی روایت میکند که خود بخشی از علت این فروپاشی بوده است. از این منظر، راوی «نازنین» را میتوان راویای ناموثق دانست؛ راویای که در همان حال که میکوشد حقیقت رابطه را بازسازی کند، پیوسته در معرض توجیه خود نیز قرار دارد.
اما آنچه امروز از این نازنین و این راوی بینام پیش روی خواننده فارسیزبان قرار میگیرد، دیگر صرفاً متن داستایفسکی نیست؛ این متن از خلال ترجمه یلدا بیدختینژاد به حیات خود ادامه میدهد. باید اذعان داشت که نمیتوان نقش مترجم را به بازگردان صرف یک اثر تقلیل داد. در نگاه والتر بنیامین، ادامه حیات اثر در ساحتی رخ میدهد که او آن را پساحیات (afterlife) مینامد؛ جایی که متن در زبانهای دیگر نه تکرار، بلکه امتداد مییابد. مترجم، در معنایی عمیقتر از یک واسطه زبانی، شبیه بازیگری است که انتخاب میکند در کدامین جهان بایستد و کدامین نقش را بپذیرد. همانگونه که در عرصه سینما، بازیگر و نقش در تعاملی دیالکتیکی در هم میآمیزند، در ترجمه نیز گاه مترجم و اثر به چنان همنشینیای میرسند که متن دیگر صرفاً زاده نویسنده نیست، بلکه به «اجرای زبانی مترجم» تبدیل میشود. از همین رو، معنا در جهان ترجمه صرفاً در زبان مبدأ تولید نمیشود، بلکه در نسبت میان سه ضلع شکل میگیرد: نویسنده و اثر، مترجم، و خواننده؛ سهگانهای که هر یک بدون دیگری ناقص است و معنا تنها در تعامل آنها زاده میشود. بیدختینژاد در کارنامه حرفهای خود برگردان آثار متعددی از ادبیات روسیه دارد و نام او با ترجمه آثاری از داستایفسکی و دیگر نویسندگان روس پیوند خورده است. این کوششها، در مواجهه با چنین روایتی اهمیتی ویژه پیدا میکند. زیرا ترجمه ادبیات روسیه، بهویژه متنی از داستایفسکی که بخش مهمی از بار آن بر دوش لحن، مکث، تردید و آشفتگی ذهنی راوی اثر است، تنها با انتقال واژهها از زبانی به زبان دیگر میسر نخواهد شد. بلکه مترجم باید همزمان با متن، با صدای راوی و با ریتم ذهن او نیز همساز شود.



