پوسته آهنین درخت نخل

سرویس هنر پایگاه خبری الفبای رشد – هومن معتمدنیا؛ اسطورهها در سرزمین ما با لفاظی بادها به حرکت درمیآیند. شبیه به یادگاری مبهم از گردبادک که پوست لطیف زن را به زرهای آهنین برای مرد تبدیل میکند. گردآفرید پیش از آنکه گیسوانش را بگشاید و در میدان بماند، در چشمان حریف چه چیزی را مشاهده کرده بود؛ حقیقتی که آنتیگونه در مسیر گورستان میدید؟ دشوار است که موازات را به برابری تبدیل کرد. اما گاهی برای وجود داشتن، باید تمامی قوانین زندگی را زیر پا گذاشت. در یاد پیران این دیار گفتهاند که این خاک تشنه، تنها با ریختن تقدس تن به سبز شدن تن میرسد؛ اما درخت آسوریک از ایثار انسان به وجود میآید. رسمش نیست اما میخواهم متنم را بدون مقدمه آغاز کنم. اما پس از حدود یک سال اجرایی، مرا به وجد آورد. کارگردان در این اثر، مسیری را پیموده که کمتر کسی جرات قدم گذاشتن در آن را دارد. حذف اضافات، پالایش صحنه تا تقاطع مینیمالیسم مطلق، مقدم دانستن متن بر پرفورمنس و ساخت فضایی که در آن نور، جوهره نمایش و جراح روح شخصیتهاست. پالت رنگی نمایش به شدت خاکی، بیتکلف و خیرهکننده است؛ خیرهکننده! همچنین استفاده بهینه از آکسسوار در این نمایش انتخابی جالب است. کارگردان از تجملگرایی پرهیز کرده است. تعویض نور، نبض نمایش است. تعویضی که فارغ از تمهیدات گلدرشت، شکننده دگماتیسم است و تماشاگر را در تمرکزی غریب به گوش دادن وامیدارد. این است هنر کارگردانی!
داستان برخورد دو قوم در این بستر بصری ناب، داستان لایه سطحی برخورد دو قوم را روایت میکند. در یک سو خدابنده بندهخدا، چوپان لر و در سوی دیگر شاوورنمای عرب که خنثیساز مین است. یکی نمایندهای از چابکی و دیگری ایستادگی. گله خدابنده بوتههای خرمای منطقه روستای عشیره شاوور را لگدمال کرده است. این کنش بهانهای برای شعلهور شدن واکنشی میان دو شخصیت است. هرچند که ریشههای جدال بین این دو پرسوناژ، بسیار عمیقتر از سطح خاک است. خدابنده بز است و شاوور نخل. جزئی که تقابل این دو را از یک درام سطحی به لایه بعد خود میبرد، لایههای پنهان روابط در روایت است که نویسنده با خساستی مثالزدنی آن را تا یک سوم پایانی نمایش مخفی نگه میدارد. اتفاقی که چندین سال پیش میان پدر شاوور و خدابنده رخ داده است. باز هم گله خدابنده و باز هم دیدن چشمان معصوم دخترکی که بالای بستر او نشسته بود. در این میان، فرمانده قصارگو و سرباز سوفوکلخوان به روایت نمایش تزریق میشوند که به دنبال تخصص بینظیر شاوور در خنثیسازی مین هستند. آنها به پیشبرد روایت کمک میکنند و فضا را برای کشش تعلیق فراهم میآورند. شاوور، ماهرترین خنثیکننده مین منطقه است. خنثیسازان مین کسانی هستند که با مرگ دستوپنجه نرم میکنند و گهگاه شوخیهای نابجا را در زندگی خود جای میدهند که ممکن است به قیمت جانشان تمام شود. در حالی که در خانهاش نیز در فضای میان باز ماندن و یا بسته شدن منگنه سنت در تکاپو است. در واقع شاوور هفتاد درصد روایت را پیش میبرد؛ در حالی که او، زنی به نام ستیلا در حقیقت نمایش است، زنی که صورتش پوشانده شده است! از ابتدا تا لحظهای که نقاب از چهره برمیدارد، تنها چشمانش از پس چفیه پیداست؛ چشمانی که نمادی از تاریخ رنج و استواری این قوم هستند. نمایندهای از ایستادگی ایران نازنینمان. او در کالبد یک مرد ظاهر شده تا در اقلیم مردسالار و جنگزده آن دوران، زنده بماند و برای نگرش و باور خود بجنگد.
اینجاست که متن به یکی از باورهای عامیانه جنوب میپردازد: فسوهالواوی. افسانهای که میگوید اگر زنی در میانه گردبادکی ادرار کند، ظرافت زنانه را بدرود گفته و روحیاتش تغییر میکند. به عبارتی ستیلا، تجسم دگردیسی اسطورهای است. او برای بقا در میدان مین و جنگ، ناچار است هویت زنانه و لطیف خود را در پس نقاب مردانه پنهان کند تا همچون یک جنگجو بایستد. او همزمان گردآفرید میدان نبرد است و آنتیگونه دردمندی که برای دفن حقیقت، باید با تمام سنتها بجنگد. در این میان، خدابنده ناخودآگاه شیفته قامت مبهم و اسطورهای میشود؛ گویی که در رویا باشد. عشقی که میان بلوط و نخل شکل میگیرد. هرچند که این تئاتر یک نمایش با گویشهای سنتی جنوب است، اما مخاطب را در دیالوگها رها نمیکند و سیر فکری او را به گنگی وانمیدارد. بهقولی حتی زمانی که ادویه جز نمایش از آن کاسته یا حذف شود، باز هم قابل فهم و دیدنی است. مهندسی وسواسگونه نمایش با مهندسی وسواسگونه علت و معلولها پیش میرود. هیچ کنشی بیسبب نیست و هیچ واکنشی از سر شتابزدگی و پیشبرد نمایش رخ نمیدهد. شخصیتها در طول درام دچار تحول و تکاملی ملموس میشوند. از آن گارد بسته و پر از سوءتفاهم ابتدا، تا لحظه محوری نمایش که شاوور چفیه را کنار میزند و ستیلا چهرهاش را به تماشاگر مینمایاند. آن لحظه، نقطه انفجار هویت است؛ فروپاشی تمام انگارههای جنسیتی و سنتی که پیرامون او را شکل داده بود.
اما اوج درام، جای دیگری رقم میخورد؛ در نقطهای که تراژدی به کاملترین شکل خود میرسد. ستیلا به جای فرار از خطر یا تسلیم شدن در برابر تقدیر تلخ عشیرهاش (پسرعمویش دل در گرو کس دیگری دارد، اما بار سنگین تحمل ناپذیر سنت عشیره، او را به ازدواج با ستیلا میخواند و خود ستیلا این ازدواج را نمیپذیرد) اینبار همراه با پسرعموی خود و خدابنده راهی میدان مین میشود تا منطقه را کاملاً پاکسازی کند. همهچیز بهسرعت اتفاق میافتد. قدم گذاشتن او روی مین، یک انتخاب آگاهانه و ایثارگرانه توسط کارگردان است. او میرود تا زمین را از خشم مینها پاکسازی کند تا این غدد، گریبانگیر دیگر مردمان نشوند. ناگهان، انفجار رخ میدهد. انفجار در کشاکش تضاد گفتوگوی خدابنده و پسرعموی ستیلا اتفاق میافتد. در این بین، نورپردازی خیرهکننده کارگردان، تن تماشاگر را میلرزاند. اما مرگ ستیلا پایان ماجرا نیست؛ این نقطه، آغاز اسطوره است. در اوج پایانبندی، معجزه رخ میدهد. مخاطب طبق روال رئال نمایش انتظار نیستی از ستیلا را دارد. اما نویسنده برای اسطوره خود، اوج قدرتمندتری در نظر دارد. بهجای ستیلا، نخل میروید. این تصویر، عصاره تمام نمایش است. تماشاگران در سوگ ستیلا سر به پایین میافکنند و همراه با اشک، لالههای واژگون نمایش میشوند. درخت آسوریک زنده میشود؛ نمادی از استواری، باروری و ریشهداری، از لابلای خاک آلوده به خون و غدههای مین سر برمیآورد. آسوریک، استعارهای از بخشی از تمامی ما است که در زمین ریشه کرده و دیگر هیچکس نمیتواند آن را ریشهکن کند… ایران.
کارگردانی با درک درست از ریتم، تنفس صحنه، سکوتهای بهجا و بازیهای متکی بر دروننگری و در جاهایی برونریزی در خدمت نمادگرایی بازیگران، اثری فراتر از تئاتر مرسوم امروزه را به مخاطب ارائه میدهد. متن، هیچگاه به دام شعارزدگی نمیافتد و کلمات، وزن خود را از قلم سیال و روان نویسنده دریافت میکنند. اعتراف به ندانستن برای هرکسی سخت است، اما من نیز از کارگردانی و متن رحیم رشیدیتبار چیزهای زیادی از پیرامونم آموختم و دوچندان به جنوبی بودنم افتخار میکنم… چرا که در اساطیر جنوب، هیچ تنی بیثمر نمیمیرد؛ یا به خاک برمیگردد، یا به درخت.
نمایش «گردبادک» بهنویسندگی و کارگردانی رحیم رشیدیتبار در خانه هنرمندان ایران روی صحنه است و به تازگی نمایشنامه آن توسط نشر افراز منتشر شده است. نمایشنامه «گردبادک» اقتباسی از داستان کهن «درخت آسوریک» و داستان گردآفرید است.



