بازگشت به روحیه شورشگری در فلسفه

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، کتاب «خردمندی در زندگی روزمره: آزادی، قدرت، دروغ، شهرت و چهارده گفتار دیگر» تألیف لشک کولافسکی و ترجمه شهابالدین عباسی، از تازههای بنگاه ترجمه و نشر کتاب پارسه به شمار میآید. این اثر که شامل هجده فصل است، به بررسی چگونگی تفکر درباره موضوعات مهم زندگی بشر با ذهنی باز و روحیهای ماجراجویانه میپردازد. کولافسکی، فیلسوف و مورخ اندیشه مشهور لهستانی، در جوانی از حزب کمونیست لهستان اخراج شد و در سال ۱۹۶۸ کرسی دانشگاهیاش را از دست داد و به تبعید رفت. او با نگارش مجموعه سهجلدی «جریانهای اصلی مارکسیسم»، یکی از تأثیرگذارترین نقدهای فلسفی قرن بیستم بر آرمانشهرگرایی مارکسیستی را ارائه کرد. در این کتاب، اگرچه کولافسکی با لحنی آرام و متفاوت از قدرت، آزادی یا خیانت مینویسد، اما طنزی ظریف در سراسر متن او جاری است.
تجربه زیسته کولافسکی، که از نزدیک شاهد تبدیل یک نظام فکری کامل و علمی به توجیه سرکوب بوده، او را به بدگمانی نسبت به هر نظام فکری، حتی نظامهای اخلاقی فردی و روزمره، سوق داده است. به همین دلیل، خط فکری کتاب بر بدگمانی منظم نسبت به هر پاسخ نهایی، چه در سیاست و چه در اخلاق شخصی، استوار است. کولاکوفسکی در نقدهایش بر مارکسیسم متوجه شده که ادعای «حل نهایی مسائل بشر» به فاجعه منجر میشود و در این کتاب نیز همان هوشیاری را نسبت به مسائل کوچکتر و شخصیتری چون شهرت، دروغ و ملال به کار میگیرد.
کتاب کولافسکی همچنین به مانند اثر «پرسشهای فیلسوفان بزرگ جهان»، که به بررسی بیستوسه پرسش فلسفی مهم میپردازد، علاوه بر آشنایی با تفکرات این فیلسوف معاصر، به نوعی کلاس تعلیم تفکر فلسفی نیز به شمار میآید. این اثر یادآور پرسشگری سقراط است که در قرن پنجم پیش از میلاد، با مردم گفتوگو میکرد و آنها را به تفکر درباره موضوعات مختلف زندگی وامیداشت. در کتاب «خردمندی برای زندگی روزمره» نیز این حرکت فلسفی به وضوح دیده میشود. کولافسکی بر این باور است که هر موضوع مهمی در فلسفه، همان درونمایهای را دارد که فلسفه از آغاز داشته است.
در ادامه، به بررسی چند جستار درباره دروغ، شهرت، خیانت و ملال خواهیم پرداخت. در جستار «درباره دروغ»، کولاکوفسکی به این نکته اشاره میکند که اخلاق متعارف دروغ را انحراف از یک هنجار زیرین یعنی راستگویی میداند؛ چیزی که نیاز به توضیح دارد، در حالی که راستی نیازی به توضیح ندارد. او این پیشفرض را وارونه کرده و میگوید که زندگی اجتماعی انسان اساساً بر تعارفها، سکوتهای مصلحتی و خودفریبیهای کوچک بنا شده است و اگر همه در هر لحظه تمام حقیقت را میگفتند، نه دوستیای پایدار میماند و نه جامعهای سرپا. پرسش او این نیست که «چرا دروغ میگوییم؟» بلکه این است: «کدام دروغها بافت مشترک زندگی را حفظ میکنند و کدامیک آن را از درون میپوسانند؟» این پرسش، خواننده را به داوری موردی و نه اصولی وامیدارد و به همین دلیل، جستار را از یک وعظ اخلاقی به یک تمرین فلسفی تبدیل میکند.
در جستار «درباره شهرت»، کولاکوفسکی به جای محکومکردن اخلاقی میل به دیدهشدن، این پرسش را مطرح میکند که چرا این میل حتی در کسانی که آن را بیارزش میدانند نیز باقی میماند. پاسخ او بر این حقیقت استوار است که شهرت را نمیتوان صرفاً غرور نامید، بلکه شکلی از تلاش برای بقا پس از مرگ است؛ نوعی جاودانگی کوچک دنیوی در جهانی که جاودانگی بزرگ الهی دیگر برای همه قابلباور نیست. به این ترتیب، جستاری که ظاهراً درباره یکی از خصایص خودشیفتگی مدرن است، در واقع به یکی از عمیقترین دغدغههای او، یعنی رابطه انسان مدرن با مرگ و معنا در غیاب یقین دینی، گره میخورد.
جستار «درباره خیانت» نیز از بخشهای خواندنی کتاب است. کولاکوفسکی از این پیشفرض آغاز میکند که هیچ انسانی از صفر و با انتخابی آزاد وارد جامعه نمیشود؛ زیرا همه ما از پیش در شبکهای از وفاداریهای ناخواسته مانند خانواده، قوم، ملت و ایمان متولد میشویم. از این زاویه، خیانت دیگر لغزشی اخلاقی در برابر یک قاعده مطلق نیست، بلکه لحظهای است که دو وفاداری متعارض یکدیگر را به چالش میکشند و فرد ناچار میشود یکی را بر دیگری ترجیح دهد.
«درباره ملال» نیز جستار دوازدهم کتاب و یکی از تأثیرگذارترین بخشهای آن است. ایده محوری مولف در این جستار آن است که ملال، برخلاف تصور رایج، نشانه ضعف یا تنبلی نیست، بلکه ویژگیای است که انسان را از حیوان متمایز میکند: تنها موجودی که میتواند در میانه رفاه و امنیت کامل، همچنان احساس پوچی و بیمعنایی کند. حیوان از گرسنگی یا خطر رنج میبرد، اما هرگز از «هیچکاری نداشتن برای انجامدادن» عذاب نمیکشد. این نگاه، ملال را از یک مزاحمت روزمره به دریچهای برای فهم جایگاه ویژه آگاهی انسانی در طبیعت تبدیل میکند و همین حرکت رفتوبرگشتی میان جزئیات کوچک و کلیات فلسفی، سبک نوشتاری کولاکوفسکی را در کل کتاب تعریف میکند.
آنچه این هجده جستار را به هم پیوند میزند، این روش است: گرفتن یک مفهوم آشنا و پیشپاافتاده، چرخاندن آن زیر نور، و نشاندادن اینکه چگونه هر توضیح ساده و بسته درباره آن، در برابر واقعیت پیچیده زندگی میشکند. به جز موارد یادشده، موضوعاتی چون قدرت، برابری، مدارا، سفر، فضیلت، مسئولیت جمعی، چرخه بخت، خشونت، آزادی، تجمل، خدا، احترام به حقیقت، خرافه و کلیشههای ملی نیز از دیگر جستارهای کتاب به شمار میآیند. «خردمندی در زندگی روزمره: آزادی، قدرت، دروغ، شهرت و چهارده گفتار دیگر» در ۱۶۸ صفحه به همت بنگاه ترجمه و نشر کتاب پارسه منتشر شده است.



