از سوگواری تا یادآوری

سرویس میهن و مقاومت پایگاه خبری الفبای رشد – عباس صفاییمهر، مشاور معاون فرهنگی و اجتماعی وزیر تعاون، کار و رفاه اجتماعی، اظهار داشت: ارزیابی کتاب شعر تنها بر اساس موضوع آن امکانپذیر نیست. موضوعاتی چون سوگ، شهادت، وطن و مقاومت، بار عاطفی و تاریخی دارند؛ اما وجود این مفاهیم به تنهایی نمیتواند کیفیت ادبی یک اثر را تضمین کند. برای بررسی دقیق یک مجموعه شعری، باید پرسید که شاعر چگونه با این مفاهیم برخورد کرده است؛ آیا آنها را به تجربهای زبانی و تصویری تبدیل کرده یا فقط نام آنها را در متن آورده است؟ آیا قالب انتخابشده با عاطفه و اندیشه شعر همخوانی دارد؟ آیا زبان، امکان جدیدی برای درک واقعه فراهم میکند یا در بیانهای تکراری باقی میماند؟ کتاب «تشییع خورشید» را میتوان با همین پرسشها آغاز کرد. این اثر مجموعهای است که از یک پویش شعری شکل گرفته و اشعار مختلفی را در قالبها و زبانهای گوناگون گردآوری کرده است.
مواجهه با این کتاب در ابتدا، مواجهه با سوگ جمعی است؛ اما در خوانش تحلیلی، با پدیدهای دیگر نیز روبهرو میشویم: تلاش شاعران برای تبدیل یک لحظه عاطفی و تاریخی به حافظهای ماندگار. این تبدیل در برخی اشعار با تصویر، موسیقی و تخیل زبانی محقق میشود و در برخی دیگر، به بیان مستقیم و خطابی نزدیک میگردد. همین تنوع، یکی از ویژگیهای بارز کتاب است. عنوان «تشییع خورشید» که سوگ و روشنایی را به هم پیوند میدهد، عنوانی استوار و چندلایه است. «تشییع» یادآور بدرقه و فقدان است؛ در حالی که «خورشید» به روشنایی، استمرار و بازگشت اشاره دارد. ارتباط این دو واژه، از همان ابتدا تنش معنایی ایجاد میکند: چگونه میتوان چیزی را تشییع کرد که در ذهن و زبان، همچنان منبع نور است؟ پاسخ این مجموعه در بیشتر اشعار، نه در حل این تناقض، بلکه در حفظ آن است. سوگ در کنار امید باقی میماند و غیبت، بهطور کامل جای حضور را نمیگیرد. عنوان همچنین نقشهای برای درک بسیاری از تصویرهای کتاب فراهم میآورد. خورشید در اشعار این مجموعه تنها نشانهای طبیعی نیست؛ در کنار واژههایی چون شب، سپیده، نور، سایه و افق، به کانونی از معناها تبدیل میشود. این شبکه به شعرها کمک میکند تا تجربه فقدان را از محدوده حادثه فراتر ببرند و به پرسشی درباره استمرار راه، میراث و حافظه پیوند بزنند.
البته، استعارۀ خورشید به دلیل آشنایی و بسامد بالایش در زبان آیینی و حماسی، هم امتیاز و هم خطر به همراه دارد. از یک سو، امکان ارتباط فوری با خواننده را فراهم میکند؛ اما از سوی دیگر، اگر با تصویر یا زاویهای تازه همراه نشود، ممکن است به نشانهای آماده و قابل پیشبینی تبدیل شود. ارزش ادبی هر شعر در این است که استعارههای شناختهشده را دوباره تجربهپذیر کند؛ نه اینکه فقط آنها را تکرار کند. ساختار کتاب بر اساس قالبهای شعری شکل گرفته است: از غزل و قصیده تا دوبیتی پیوسته، مثنوی، ترجیعبند، رباعی، ترانه، مداحی و شعر سپید؛ سپس بخش بینالملل قرار دارد که شامل شعرهایی به عربی، انگلیسی، اردو و ترکی آذربایجانی است. این نظم به خواننده این امکان را میدهد که تفاوت قالبها را در یک موضوع مشترک پیگیری کند؛ ببیند غزل چگونه سوگ را به صدای فردی نزدیک میکند، مثنوی چگونه ظرفیت روایت و شرح مییابد و شعر سپید چگونه از شکست سطر و مکث برای ساختن حس ناتمامی بهره میگیرد.
علاوه بر این، نظم قالبی کتاب بر تجربه خواندن نیز تأثیر میگذارد. خواننده ابتدا با گونههای فارسی روبهرو میشود و در پایان به بخش چندزبانه میرسد. این چینش، تنوع زبانی را در جایگاهی جدا از بدنه اصلی قرار میدهد؛ گویی زبانهای دیگر، پیوستی بر روایت فارسی هستند. اگر هدف، نمایش گفتوگوی میان زبانها و تجربهها باشد، میشد امکان همنشینی یا پیوند روشنتری میان این دو بخش فراهم کرد. با این حال، همین قرار گرفتن بخش بینالملل در پایان کتاب، نوعی حرکت از یک حافظه زبانی به میدان گستردهتر زبانها ایجاد میکند. نکته دیگر آن است که یکسان بودن موضوع، الزاماً به یکدستی ادبی نمیانجامد. مجموعههای برآمده از پویشهای جمعی معمولاً صداهای متنوع و سطوح متفاوتی از تجربه و مهارت را در خود دارند. «تشییع خورشید» نیز چنین است: برخی سرودهها بیشتر بر شور عاطفی و بیان آشکار تکیه دارند؛ در حالی که برخی دیگر میکوشند از واقعه فاصله بگیرند و نسبت آن را با حافظه، تاریخ و زندگی روزمره بازاندیشی کنند. این تفاوت باید بخشی از واقعیت کتاب دانسته شود، نه مسئلهای که با تعارف ادبی از میان برود.
صدای «من» و ساخته شدن «ما» یکی از سازوکارهای پرتکرار در شعرهای سوگ، خطاب مستقیم به غایب است. شاعر با «تو» سخن میگوید؛ از رفتن، وداع، فقدان و ادامه راه میپرسد. این شگرد، غایب را در سطح زبان حاضر میکند و فاصله میان شاعر و موضوع را کاهش میدهد. آغاز غزل علیرضا اطالقی با عبارت «سفر به خیر» نمونهای از همین خطاب است: لحنی که سوگ را از گزارش بیرونی به گفتوگویی شخصی نزدیک میکند. خواننده در این شیوه، فقط تماشاگر فقدان نیست؛ بلکه در گفتوگوی ناتمام شاعر با مخاطب غایب شریک میشود. در کنار این «تو»، ضمیر «ما» نیز نقشی اساسی دارد. «ما» در بسیاری از شعرهای جمعی، جماعتی را میسازد که خود را صاحب خاطره، سوگ و عهد مشترک میداند. این ضمیر، توان پیونددهنده دارد: خواننده را به درون صدای جمعی دعوت میکند. اما در نقد ادبی باید میان صدای جمعی شعر و صدای واقعی همه جامعه تفاوت قائل شد. «ما» در شعر، ساختاری زبانی و هنری است؛ بهتنهایی نماینده همه تجربهها یا دیدگاههای اجتماعی نیست. این تمایز، از اهمیت شعر کم نمیکند؛ بلکه کمک میکند آن را دقیقتر بخوانیم.
تکرار، پرسش و ندا نیز در بسیاری از سرودهها به لحن مرثیه و حماسه نیرو میدهند. در غزل و قصیده، موسیقی و قافیه میتوانند یک عبارت یا تصویر را در ذهن تثبیت کنند؛ در مثنوی، تکرار گاهی شعر را به سوی روایت و شرح میبرد؛ و در شعر سپید، مکث و شکست سطر میتواند حس وقفه و خلأ را به چشم بیاورد. هر جا که این ابزارها با تجربه شعر تناسب دارند، عاطفه از سطح موضوع فراتر میرود و در خود شکل زبان شنیده میشود. هر جا تکرار فقط برای تأکید بر موضع یا برانگیختن شور به کار میرود، خطر آن هست که شعر به شعار نزدیک شود. از بیان اندوه تا ساختن تصویر در شعر سوگ، بیان مستقیم گاه ضرورت دارد؛ اما مرثیه هنگامی به تجربهای ادبی تبدیل میشود که بتواند اندوه را در جزئیات و تصویرها مجسم کند. یکی از لحظههای بهیادماندنی کتاب، تصویری است که در آن پیادهرو نام خود را از یاد میبرد. در اینجا، شهر فقط پسزمینه عزاداری نیست؛ بلکه خود به موجودی تبدیل میشود که در برابر فقدان، حافظهاش مختل شده است. این تصویر، سوگ را بدون توضیح طولانی منتقل میکند و به خواننده اجازه میدهد معنای آن را در ذهن خود کامل کند. در غزلی از محمدصادق امیریفر، تعبیر «اندوه نان» در کنار اندوه فقدان قرار میگیرد. اهمیت این همنشینی در آن است که سوگ را از فضای انتزاعی بیرون میآورد و به زندگی روزمره نزدیک میکند. انسان سوگوار همچنان با نیازهای معمول، با معیشت و با زمان روزانه روبهروست. این برخورد میان امر بزرگ و امر روزمره، یکی از راههای مؤثر برای انسانیکردن شعرهای حماسی است.
در برابر این لحظههای تصویری، برخی سرودهها بیشتر به بیان گزارهای و خطابی متکیاند. چنین شعری ممکن است در موقعیت آیینی یا در جمع مخاطبان، اثر عاطفی فوری داشته باشد؛ اما ماندگاری ادبیاش به این بستگی دارد که فراتر از تأیید یک باور یا تکرار یک موضع برود. شعر، وقتی به تصویر میرسد، امکان تأویل میسازد؛ وقتی فقط حکم صادر میکند، مسیر خواندن را از پیش میبندد. این تفاوت، مرز میان شعر دارای موضع و شعری است که به ابزار بیان موضع تقلیل یافته است. در این کتاب، پیوند با کربلا، عاشورا، اربعین و چهرههای مذهبی، یکی از مهمترین لایههای بینامتنی را شکل میدهد. این ارجاعات، رخداد معاصر را درون حافظهای تاریخی و آیینی قرار میدهند و برای مخاطبی که با این سنت آشناست، میدان وسیعی از تداعیها میگشایند. با این حال، بینامتنیت زمانی نیروی ادبی پیدا میکند که صرفاً نام و نشانهای آشنا را فراخوانی نکند، بلکه رابطه اکنون با گذشته را دوباره بسازد. در بهترین لحظهها، این پیوند گذشته را به زبانی برای فهم اکنون تبدیل میکند؛ در لحظههای کماثرتر، ممکن است به تکرار رمزگان شناختهشده محدود بماند.
حضور شعرهایی به عربی، انگلیسی، اردو و ترکی آذربایجانی، امکان مهمی برای خواندن مجموعه فراهم میکند. موضوع مشترک در زبانهای مختلف، یکسان بیان نمیشود؛ هر زبان ذخیرۀ موسیقایی، فرهنگی و تاریخی خود را وارد شعر میکند. در سرودههای انگلیسی اکبر حیدری، قافیه و بیان موزون و خطابی برجسته است؛ شعرهای انگلیسی رها حیدری بیشتر از راه تصویرهای پیوسته و زبان آزاد پیش میروند. در شعر عربی، لحن به گفتار منطقهای نزدیک میشود؛ در شعرهای اردو و ترکی آذربایجانی نیز پیوندهای عاطفی و تاریخی از مسیر واژگان و موسیقی آن زبانها بازتاب مییابند. اما «چندزبانهبودن» را نباید بیدرنگ معادل «جهانیشدن» گرفت. حضور چند زبان، در وهله نخست، نشان میدهد که پویش توانسته است صداهایی با زمینههای زبانی متفاوت را در یک کتاب گرد آورد. برای داوری دربارۀ میزان ارتباط جهانی اثر، به اطلاعات دیگری نیاز است؛ از جمله زمینۀ حضور شاعران، مخاطبان، نحوۀ انتشار و دریافت کتاب. این تمایز، ادعای کتاب را محدود نمیکند؛ بلکه آن را دقیق و قابل دفاع نگه میدارد. خوانندۀ فارسیزبان در بخش بینالملل با مسئلۀ ترجمه نیز روبهروست. کنار هم قرارگرفتن متنهای غیرفارسی، تنوع را نمایش میدهد؛ اما بدون ترجمۀ ادبی و توضیحی دربارۀ بافت فرهنگی و زبانی، بخش بزرگی از مخاطبان امکان پیگیری دقیق شعرها را از دست میدهند. ترجمۀ خوب، جای شعر اصلی را نمیگیرد؛ بلکه راهی برای شنیدن تفاوت آن است. در چاپهای بعدی، افزودن ترجمۀ فارسی، یادداشت دربارۀ گونۀ زبانی و معرفی کوتاه شاعران میتواند تجربۀ خواندن این بخش را کاملتر کند.
نقد «تشییع خورشید» را باید در تلاقی چند سنت خواند: مرثیۀ دینی، شعر حماسی، شعر آیینی و ادبیات مقاومت. این سنتها در کتاب با یکدیگر همپوشانی دارند، اما یکی نیستند. مرثیه در پی بازگویی فقدان است؛ حماسه بر کنش و ایستادگی تکیه میکند؛ شعر آیینی از حافظه و زبان مناسک بهره میبرد؛ و شعر مقاومت، رابطۀ انسان با قدرت، ستم، پایداری و آینده را صورتبندی میکند. شعرهای مجموعه گاهی میان این حوزهها حرکت میکنند و گاهی بر یکی از آنها متمرکز میمانند. نقد ادبی منصفانه نه باید عاطفۀ جمعی را بهدلیل عاطفیبودنش کنار بگذارد و نه هر سروده سوگوارانهای را صرفاً بهواسطۀ موضوعش واجد ارزش ادبی بداند. باید دید عاطفه چگونه سازمان یافته، زبان چه چیزی به تجربه افزوده و فرم چه سهمی در انتقال معنا داشته است. از این منظر، ارزش «تشییع خورشید» تنها در جمعآوری شعرها نیست؛ بلکه در آن است که امکان بررسی این پرسش را فراهم میکند: یک جامعه چگونه برای سوگ خود زبان میسازد و چگونه میکوشد از فقدان، روایتی از استمرار بیرون آورد؟ این کتاب را میتوان آغازی برای چنین خوانشی دانست؛ نه متنی یکدست و بینقص، بلکه مجموعهای از صداها، ظرفیتها و تفاوتها. نقد این تفاوتها به معنای نادیدهگرفتن وجه عاطفی یا آیینی اثر نیست. برعکس، وقتی دربارۀ کیفیت تصویر، موسیقی، ساختار و زبان پرسش میکنیم، شعر را جدیتر میگیریم و اجازه نمیدهیم ارزش آن فقط به نیت شاعر یا اهمیت موضوع وابسته بماند. «تشییع خورشید» از بدرقه سخن میگوید، اما در بنیاد خود با مسئلۀ ماندن روبهروست: ماندن یک نام در زبان، یک خاطره در ذهن و یک تجربه در حافظه جمعی. شعر نمیتواند فقدان را جبران کند و قرار نیست تاریخ را بهتنهایی بنویسد. اما میتواند نشان دهد فقدان چگونه در زبان رسوب میکند، چگونه از تصویر به خاطره راه مییابد و چطور میتواند به تجربهای ماندگار تبدیل شود.



