شعر حافظ؛ همنشینی هنر و حکمت عملی

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، روز بیستم مهرماه در تقویم فرهنگی ایران به نام «خواجه شمسالدین محمد حافظ شیرازی» شناخته میشود. این یادداشت کوتاه فرصتی است برای گرامیداشت لسانالغیب و تأمل در ابعاد اخلاقی شعر او. شعر، هنری کلامی است که بر پایه استفاده از قوه خیال برای خلق تصاویری زیبا و بدیع شکل میگیرد. برخلاف هنرهای تجسمی، جوهر زیبایی در شعر به کارکردهای زبانی، یعنی آهنگ و معنا وابسته است. اگر قوه ناطقه انسان را بر اساس دستهبندی ارسطویی به دو بخش اصلی نظری (با ابعاد سوفیا، اپیستمه و نوس) و عملی (با ابعاد تخنه و فرونسیز) تقسیم کنیم، شعر در مرتبهای از صناعت و ابداع هنری قرار میگیرد. حتی زمانی که شعر به روایت واقعیت میپردازد، ارزش ذاتی آن به صدق و کذب دعاوی وابسته نیست، بلکه در زیبایی کلمات و همنشینی معانی نهفته است؛ شعر در ابتدا، معرفت انتزاعی یا شهود محض حقیقت نیست، بلکه هنری برای خلق زیبایی است.
در مقابل، اخلاق به عنوان دانشی عملی شناخته میشود که هدف آن شناخت راه سعادت و هدایت اراده برای پیمودن آن است. از آنجا که سعادت و زندگی اخلاقی امری عینی و ملموس است و مسیر دستیابی به آن با فرصتها و چالشهای واقعی درهم آمیخته، همواره این پرسش اساسی مطرح بوده است که شعر با ماهیت خیالانگیز خود، چه نقشی در دستیابی به سعادت میتواند ایفا کند؟ پاسخ به این پرسش به شناسایی جایگاه خیال و زیبایی در انگیزش اخلاقی وابسته است. اگر همانند افلاطون، اخلاق را مبتنی بر ادراک حقایق مثالی و عقلانی صرف بدانیم که انسان را به عمل برمیانگیزد، سهم چندانی برای شعر باقی نمیماند؛ گویی در نگاه افلاطونی، انگیزشی که کاملاً در پرتو عقل شکل نگرفته باشد، اصالت اخلاقی ندارد. اما هرچه به سمت پذیرش تأثیر عواطف و تخیل در انگیزش اخلاقی پیش برویم، نقش شعر پررنگتر میشود. ارسطو جایگاه وسیعتری برای هنر و شعر در عرصه اخلاق قائل است؛ زیرا او انگیزش و کنش انسان را محدود به عقل نمیداند و احساسات و امیال فردی و جمعی را نیز در هدایت اراده مؤثر میداند. زیبایی کلامی و هنری میتواند با لطافت و جهتدهی به عواطف، نقشی کلیدی در اخلاقورزی ایفا کند.
علاوه بر این، شعر از طریق تلطیف نفوس، جان انسان را برای زندگی اخلاقی آماده میسازد؛ روحی که با زیبایی و هنر آشنا باشد، به راحتی گذشت و فتوت را میپذیرد و از ظلم و کینهتوزی دوری میجوید. پیوند میان زیبایی شعر و لطافت اخلاق، دستیابی به سعادت را دلپذیرتر و ممکنتر میسازد. شاید حدیث نبوی «إنَّ مِنَ الشِّعرِ لَحِکمَهً» (همانا برخی از شعرها سراسر حکمتاند) به همین ظرفیت قدسی در ارتباط هنر و حکمت عملی اشاره دارد و شعر حافظ بدون شک بهترین مصداق این معناست. در اندیشه حافظ، بنیادیترین پایه امر اخلاقی، عشق ازلی انسان به پروردگار است. سعادت و رستگاری که حافظ غالباً به آن دولت میگوید، پیوندی ناگسستنی با این فیض الهی دارد: گنج عشق خود نهادی در دل ویران ما/ سایه دولت بر این کنج خراب انداختی. این درک از سعادت، افقی وسیعتر از محاسبات خشک فلسفه اخلاق عقلانی میگشاید؛ چنانکه خود میفرماید: مشکل عشق نه در حوصله دانش ماست/ حل این نکته بدین فکر خطا نتوان کرد و در جایی دیگر، درمان رنج وجودی انسان را نه در خردورزی صرف بلکه در پایمردی بر این درد عاشقانه میداند: در دفتر طبیب خرد باب عشق نیست/ ای دل به درد خو کن و نام دوا مپرس. عشقی که اگرچه با غم و محنت همراه است، اما غمی سازنده و استعلابی است: ناصحم گفت که جز غم چه هنر دارد عشق؟/ گفتم ای خواجه عاقل هنری بهتر از این؟
در کنار این مبانی وجودی، شعر حافظ سرشار از آموزههای ناب حکمت عملی و درسهای ملموس زندگی است. او دوستی و مدارا را سرچشمه سرور و کینهتوزی را مایه تباهی میداند: درخت دوستی بنشان که کام دل به بار آرد/ نهال دشمنی برکن که رنج بیشمار آرد. پرهیز از مردمآزاری و حفظ حرمت انسان، قطبنمای اخلاقی اوست: مباش در پی آزار و هر چه خواهی کن/ که در شریعت ما غیر از این گناهی نیست و رستگاری نهایی را در همین اصل خلاصه میکند: دلش به ناله میازار و ختم کن حافظ/ که رستگاری جاوید در کمآزاریست. حافظ چنان در رعایت حقوق مردم دقیق است که آرزو دارد حتی ذرهای غبار بر خاطر کسی ننوازد: چنان بزی که اگر خاک ره شوی/ کس را غبار خاطری از رهگذار ما نرسد. دادگری و راستی دیگر ارکان حیات طیبه در اندیشه او هستند: جویبار ملک را آب روان شمشیر توست/ تو درخت عدل بنشان بیخ بدخواهان بکن و درباره ارزش گوهرین راستی میسراید: به صدق کوش که خورشید زاید از نفست/ که از دروغ سیهروی گشت صبح نخست. در منظومه فکری لسانالغیب، بزرگترین آفت زیست اخلاقی، تزویر و زهد ریاکارانه است؛ تا آنجا که گناهکاری بیفریب را بر طاعت ریایی ترجیح میدهد: می خور که صد گناه ز اغیار در حجاب/ بهتر ز طاعتی که به روی و ریا کنند. و سرانجام این صفا و صدق اخلاقی در نگاه حافظ، بدون ولایت و تمسک به حقیقت خاندان نبوت سامان نمیپذیرد؛ آنجا که شرط دستیابی به همراهی و فیض ولی حق را گامزدن صادقانه در این مسیر میداند: حافظ اگر قدم زنی در ره خاندان به صدق بدرقه رهت شود همت شحنه نجف.



