
به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، کتاب «حکایت و تاریخ» اثر لایونل گاسمن و ترجمه ندا غیاثی به تازگی توسط نشر بان منتشر شده است. این اثر در هشت بخش تنظیم شده و شامل موضوعاتی چون ویتگنشتاین، پوپر و ماجرای سیخ بخاری، برساختهای رمانگونه و نمایشی واقعیت، تعریف حکایت، نخستین کاربردهای واژه «حکایت»، حمایت در نوشتار تاریخی، حقیقت حکایتهای تاریخی، کاربردهای نقادانه حکایت در تاریخنگاری گذشته و مورخان مدرن، تاریخ خرد و حکایت میباشد. در پایان کتاب، بخشی به یادداشتها اختصاص یافته است.
حکایت چیست؟ آیا داستانی دروغین و جذاب است که مورخان برای جذب مخاطبان عام به تاریخ اضافه کردهاند یا روایتهایی نهان و غیررسمی از وقایع تاریخی که به دلیل مصلحتاندیشی یا سانسور از کتابهای تاریخی حذف شدهاند؟ گاسمن در جستار خود به بررسی این پرسش میپردازد و با رجوع به برخی روایتهای مهم تاریخ غرب، سعی دارد نسبت حکایت با تاریخ را روشن کند. روش او در این جستار بیشتر بر پرسشها و اشارهها تکیه دارد که مخاطب را به تفکر در مورد نحوه روایت وقایع وادار میکند و او را به چالش میکشد تا از خود بپرسد واقعیت چیست و کجای این کلمات نهان شده است.
حکایات همواره رابطه نزدیکی با روایات تاریخی داشتهاند. اگرچه اصطلاح «حکایت» تقریباً به تازگی به زبانهای مدرن اروپایی راه یافته و تعریف آن تا به امروز مبهم مانده است، اما گزارشهای کوتاه و مستقل از وقایع خاص، چه واقعی و چه تخیلی، که به آنها حکایت میگویند، از دیرباز وجود داشتهاند. این حکایات گاهی به عنوان مثالها و نمونهها عمل میکنند و گاهی به چالش کشیدن روایات تاریخی (تاریخ خرد) میپردازند. به همین ترتیب، رابطه مورخان با حکایات نیز بسته به هدف آنها در نوشتن تاریخ متغیر است؛ یا آنها را ستایش میکنند یا نادیده میگیرند.
این نشان میدهد که حکایات خوشساختی که در یادها میمانند و به مجموعه حکایات راه پیدا میکنند، به دیدگاههای رسمی درباره تاریخ، جهان و طبیعت بشر وابستهاند و معمولاً آنها را تأیید میکنند. در مقابل، حکایات سستساختی که شبیه داستانهای خبری کوتاه و اغلب احساسی هستند، معمولاً در پی تضعیف دیدگاههای رسمی و رواج دیدگاههای تازهاند یا با ارائه دستمایههایی که افراد معدودی میشناسند و راهی به تواریخ رسمی ندارند، به چالش میکشند.
پروسپر دوبارانت به حقیقت حکایتهای تاریخی اشاره میکند که به شکل شفاهی منتقل شدهاند یا نویسندگان آنها از یکدیگر وام گرفتهاند و غالباً به حریمی شخصی مربوط میشوند و عموماً غیرقابل تأیید هستند. به همین دلیل، اعتبار و صحت آنها نزد مورخان «مدرن» با تردید همراه بوده است، زیرا این مورخان باید روشهای نقادانهای را که در آغاز قرن هجدهم توسعه یافته بود، در آثار خود به کار میبردند. از این رو، آنها در مقایسه هرودوت و توسیدید، عنوان پدر تاریخ را برای هرودوت چندان مناسب نمیدانستند. اما اگر بخواهیم معنای حکایت را فراتر از اعتبار و صحت واقعیاش دریابیم، میتوانیم آن را به نوعی روشنگر واقعیت تاریخی پنداریم.
به عنوان مثال، پروسپر دوبارانت شیوه کارش را که پیگیری دقیق گزارشهای گاهنگاری بود، با این ادعا توجیه میکرد که بینش «سادهدلانه گاهنگارها به اندازه هر امر واقعی اهمیت تاریخی دارد، زیرا در مورد تفکرات و احساسات زنان و مردان گذشته اطلاعات زیادی ارائه میدهد.» پروسپر مِریمه نیز در پیشگفتار کتاب گاهنگاری دوران سلطنت شارل نهم توجیه مشابهی برای حکایت داشت و رسماً اعلام کرد که «حکایت تنها چیزی در تاریخ است که دوست دارم.» مورخان سنتی که تاریخ را صرفاً سیاسی و جنگی میدانستند، این اعلام را چندان محترم نمیدانستند، اما خود او «با کمال میل توسیدید را با خاطرات موثقی از آسپاسیا یا یکی از بردگان پریکلس عوض میکرد.»
یاکوب بورکهارت نیز بر این نکته تأکید میکند که سنت شفاهی پایبند دقت لفظی نیست و به همین دلیل، حکایت را ابتکاری عامهپسند میداند که اعتبارش در تواناییاش برای بازتاب دیدگاه عام آن واقعیت است. او در درس گفتاری با عنوان «دستاورد علمی یونانیان» اعلام کرد که «سنت شفاهی پایبند دقت لفظی نیست، بلکه سنتی سنخوار است؛ به بیان دیگر، تختهبند بستر واقعاً عینی رخدادهای روایت شده نیست بلکه دلالت درونی آنها را آشکار میکند.»
در حقیقت، مورخان گاهی از استناد به حکایتهایی که نمیتوانند صحت آنها را تأیید کنند، دست نمیکشند. ولتر حکایتی را نقل میکند درباره کشیشی که در یکی از موعظههایش در ورسای، پادشاه را به باد انتقاد میگیرد. این حکایت در «نقطه» ای به اوج میرسد و ولتر میپذیرد که این حرفها روشنگر و آموزندهاند، خواه پادشاه واقعاً آنها را گفته باشد یا نه. در آثار بورکهارت، حکایت «داستانی» نقشی تاریخی دارد و در بخش اول فصل سوم فرهنگ رنسانس در ایتالیا، «قصهای قدیمی» نقل میشود تا رابطه «غیر اخلاقی» بین حکومت شهرها و condottieri قدرتمند در قرن پانزدهم ایتالیا را نشان دهد.
گاسمن در مقالهای که نوعی «تاریخ حکایت» پیشنهادی را ترسیم میکند، به این نتیجه میرسد که حکایت «در مقام روایتگری یک رخداد منفرد، صورت یا ژانری ادبی است که به سبک و سیاقی یکتا به واقعیت ارجاع میدهد.» از آنجا که حکایت به شیوهای مستقیم به واقعیت ارجاع نمیدهد، ناگزیر سرشتی ادبی دارد. با این حال، جول فاینمن بر این نکته تأکید میکند که «حکایت، هر قدر هم که ادبی باشد، باز هم به شیوهای مستقیم به واقعیت اشاره میکند یا ریشه در آن دارد» و همین امر «مجازمان میدارد تا حکایت را براساس ایجاز صوریاش و شاید حتی ایجاز واقعیاش یک historeme تصور کنیم، یعنی کوچکترین واحد کمینه امر واقع تاریخنگارانه.»
از این رو، به نظر او حکایت نقشی اساساً ویرانگر دارد. فرضیه او این است که «حکایت صورتی ادبی است که با باز کردن دریچهای در روایت غایتشناسانه و بنابراین بیزمانی که واجد آغاز، میانه و پایان است، به شکلی منحصر به فرد میگذارد تاریخ رخ دهد.» حکایت با قراردادن رخدادی درون یا حتی بیرون چارچوب توالی تاریخی، حس واقعیت و احتمال وقوع پیشامد را ایجاد میکند. از نظر فاینمن، روایت تاریخی هگلی «نابترین الگو» آن نوع طرح تاریخی «بیزمان» یا کلان روایت است که حکایت با وارد کردن پیشامد و بدین طریق زمان واقعی با پایان باز به درون آن بر هم میزند.
با این که نمیتوانم با فاینمن همداستان باشم که حکایت همواره چنین نقشی داشته یا باید بنا به ماهیتش چنین نقشی داشته باشد، فکر میکنم این نظریه توصیف خوبی است از این که استاندال چه نقشی از حکایت مراد میکرده و حکایت برای بسیاری از مورخان مدرن و شاید دقیقتر برای «مورخان پست مدرن» چه نقشی داشته است. فرنان برودل چرا تاریخ خرد واژه تحقیرآمیز بود؟ از بین رفتن اعتماد به کلان روایت یا فراتاریخهای پذیرفته شده قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم، زمینهای را فراهم میکند که جووانی لوی مورخ ایتالیایی «تاریخ خرد» را بر روی آن بنا میکند؛ یعنی یک صورت تاریخی مدرن، یا شاید بهتر است بگوییم پست مدرن که معمولاً از حکایت یا روایتی آغاز میشود که از منبعی غیرادبی میآید، مثل دادگاه یا دیگر اسناد بایگانی شده.
در اینجا میتوان به کتابهای زیر اشاره کرد: بازگشت مارتین گر نوشته ناتالی دیویس (۱۹۸۳)، کشتار عظیم گربههای خیابان سن سورن نوشته رابرت دارنتون (۱۹۸۴)، دهکده آدمخواران نوشته آلن کربن (۱۹۹۰) یا محاکمه مادام کیو نوشته ادوارد برنسون، با این که واقعه آن در محیط اجتماعی فرهیختهتری رخ داده است. با وجود این که در دوران طلایی فرنان برودل، تاریخ خرد واژه تحقیرآمیز بود، یکی از شخصیتهای کتاب گلهای آبی اثر ریمون کنو (۱۹۶۵) این واژه را به شوخی برای پستترین و حقیرترین نوع تاریخ به کار برد. اما تا دهه ۱۹۸۰، برای بسیاری از مورخان، این واژه نشانگر کشف روشی تازه و نیز ابژهها و موضوعات جدیدی در تحلیل و پژوهش تاریخی شد. این مفهوم واقعاً سلسله مراتب ابژههای تاریخی را که مورخان حتی ولتر کماکان تاحدی به آن پایبند بودند، رد میکرد، اما بیشتر با شیوه نگرشاش به کل ابژههای تاریخی با عدسیهای میکروسکوپی تعریف میشد تا با ماهیت بیآلایش و کوچک مقیاس ابژههایش.



