نقش کلیدی اسلامی ندوشن در توسعه حافظشناسی

سرویس ادبیات پایگاه خبری الفبای رشد – حسین مسرت: محمّدعلی، در دوران کودکی با اشعار دلنشین حافظ که مادرش بیبی خاور و دایی شعردوستش عبدالرّضا امامی در خانه زمزمه میکردند، آشنا شد. در آن زمان، دیوان حافظ در طاقچهی بسیاری از خانههای ایران، حتی در روستای دوردستی مانند ندوشن و در کنار قرآن قرار داشت. او گاهی برای خواندن و گاهی برای تفأل به آن مراجعه میکرد، زیرا حافظ دانای رازها بود. به همین دلیل، محمّدعلی به غزلهای زیبا و دلنشین حافظ علاقهمند شد و احتمالاً نخستین سرودهای نوجوانیاش را به پیروی از حافظ بهصورت غزل سرود. زمانی که محمّدعلی اسلامی ندوشن برای ادامهی تحصیل به یزد آمد، خود به خرید چاپهای معتبر دیوان حافظ از کتابفروشیهای یزد و گلبهار پرداخت و چنانکه خود میگوید، در روزهای سرد زمستان، در زیر آفتاب دلپذیر یزد نشسته و کتابهای محبوبش مانند کلیات سعدی، دیوان حافظ، شاهنامهی فردوسی و دیگر آثار را مطالعه میکرد. سپس به تهران و دبیرستان البرز رفت و در کلاسهای بزرگان ادب، از جمله استادان مهدی حمیدی شیرازی، ذبیحالله صفا، محمود صناعی، یحیی مهدوی و پرویز ناتل خانلری شرکت کرد؛ همچنین به انجمنهای ادبی مختلف تهران پیوست و با مجلات معتبر مانند سخن، مهر و یغما همکاری داشت. نخستین سرودههایش را در سال ۱۳۲۵ خ. با عنوان «چشمه» منتشر کرد که شامل چهارپارهای از دوبیتی و مثنوی بود. با وجود اینکه رشتهی حقوق را از کارشناسی تا دکترا تحصیل کرده بود، علاقهاش به زبان و ادبیات فارسی در آثارش نمایان بود. به همین دلیل، در سال ۱۳۴۸ خ. به دعوت دکتر فضلالله رضا، رئیس دانشگاه تهران، برای تدریس ادبیات به دانشکدهی ادبیات دانشگاه تهران آمد. او چندین مقاله دربارهی حافظ در نشریات مختلفی مانند اطلاعات، حافظشناسی، فرهنگ و ادب کرمان، مجلهی دانشکدهی ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، نشر دانش، هستی و یغما نوشت. در چندین جمع و نشست ادبی در ایران و اروپا دربارهی حافظ سخنرانی کرد و در هر مکان، از چهار سخنور بزرگ زبان فارسی، فردوسی، سعدی، مولوی و حافظ، یاد میکرد. در نهایت، در سال ۱۳۶۸ نخستین کتابش دربارهی حافظ را با عنوان «ماجرای پایانناپذیر حافظ» منتشر کرد. از آن زمان، ادبدوستان ایرانی با نام او بهعنوان حافظپژوه آشنا شدند و نامش در زمرهی حافظپژوهان در کتابهای «دانشنامهی حافظ و حافظپژوهی» اثر بهاءالدین خرمشاهی، «حافظپژوهان و حافظپژوهی» اثر ابوالقاسم رادفر و «کتابشناسی حافظ» اثر مهرداد نیکنام ذکر شد. به همین دلیل، دعوتهای دانشگاهها و گروههای ادبی معتبر جهانی را برای سخنرانی دربارهی حافظ پذیرفت. همچنین، در چندین مجمع حافظشناسی که به همت مرکز حافظشناسی در شیراز برگزار میشد، از سخنرانان برجسته بود. دکتر اسلامی ندوشن در آثار و سخنرانیهای متعددش به حافظ شیرینسخن ارادت ویژهای داشت. او در زندگینامهی خودنوشتش، «روزها»، نیز به حافظ اشاره کرده و دربارهی سفرش به شیراز و زیارت آرامگاه این شاعر نوشته است: «به شهر سعدی و حافظ میخواستم برسم که شیراز، از آنجا که دو گویندهی بینظیر از خود بیرون داده بود، خود در نظرم بینظیر مینمود: گرچه دانم که به جایی نبَرد راه، غریب من به بوی سرِ آن زلفِ پریشان بروم به زیارت حافظ رفتم. گمان نمیکنم نقطهای معنویتر از این نقطه در ایران بتوان یافت، و نه شاید در جهان؛ و آنگاه سنگ گور که شاعر ساحر و ظریفترین سخنپرداز روزگار را در زیر خود پنهان میدارد. کسی که درد ایران را بیش از هرکس درک کرد و بهتر از هرکس بر زبان آورد و گفت آنچه گفت، که هیچ اقلیمی یک چنین سخنگوی نغمهسرایی نداشته است که صدایش از شاخسار شکستهی این ملک قطع نشود. بر روانش درود فرستادم، او که روشنبین اول و آخرین پیامآور مذهب عشق است.» «بهار در ایران، حالت تأملانگیز دارد. ادب ایران، در نابترین نوعش، ادب بهاری است که در آن دعوت به شادی یا حسرت گذر عمر میکند. هیچچیز بیشتر از بهار ایران، گذرابودن عمر را به یاد نمیآورد. از این رو باید شتاب کرد و دریافت. حافظ، اوج این ندا و معناست… سعدی و حافظ، هریک به نوعی، مبیّن روح شیرازند. ظرافت و باریکبینی، جهتگیری تساهلآمیزی که دارند، رام کردن تناقضها…» در اینجا تنها نام کتابهای حافظپژوهی او ذکر میشود: از رودکی تا بهار: تهران: یزدان، چاپ سوم، ۱۳۹۲، وزیری، ۲ ج، ۳۴۴ + ۳۵۸ ص؛ تهران: سرو سخنگو، ۱۴۰۵، (زیر چاپ). (دربارهی زندگی و نقد شعر ۲۲ شاعر بزرگ ایرانی و سیری در تاریخ شعر و ادب پارسی) تأمل در حافظ؛ تهران: شرکت سهامی انتشار، [چاپ سوم]، ۱۳۹۷، وزیری، ۳۷۳ ص. (بررسی، نقد و نگرشی نو به هفتادوهفت غزل حافظ دربارهی تاریخ و فرهنگ ایران) چهار سخنگوی وجدان ایران (فردوسی، مولوی، حافظ و سعدی)؛ تهران: قطره (نشر قطره؛ ۳۰۵. هنر و ادبیات ایران؛ ۷۵)، چاپ چهاردهم، ۱۳۹۷، وزیری، ۲۵۴ ص؛ تهران: سرو سخنگو، ۱۴۰۴، رقعی، ۳۰۴ ص. (مجموعهی سخنرانیها در نقد و گزارش آثار چهار سخنور توانای ادب فارسی) ماجرای پایانناپذیر حافظ؛ تهران: یزدان، چاپ چهارم، ۱۳۸۸، وزیری، ۳۱۸ ص؛ تهران: سرو سخنگو، ۱۴۰۴، رقعی، ۲۴۸ ص. (مجموعهی گفتارها دربارهی چندوچون شعر و پیام انسانی و اخلاقی حافظ شیرازی) بهتازگی، مجموعهی گفتارهای او دربارهی حافظ با عنوان «ماجرای پایانناپذیر حافظ» به کوشش نشر سرو سخنگو در سال ۱۴۰۴ منتشر شده است. ویرایش تازهی این کتاب، با چند گفتار تازهیافته، نیز زیر چاپ است.



