چرا صائب را میخوانند اما بیدل را نه؟

سرویس هنر پایگاه خبری الفبای رشد – مهرداد مهرجو؛ شعر صائب تبریزی و بیدل دهلوی، دو شخصیت برجسته در سبک هندی، در موسیقی ایرانی سرنوشت متفاوتی را تجربه کردهاند. اشعار صائب از دیرباز مورد توجه خوانندگان ایرانی قرار گرفته و بسیاری از هنرمندان شناختهشده، بهویژه در دوره برنامه رادیویی «گلها»، ابیاتی از او را در اجراهای خود به کار بردهاند. در این دوره، هنرمندانی چون محمودی خوانساری، عبدالوهاب شهیدی، قوامی، گلپایگانی، بنان و دیگران اشعار صائب را اجرا کردند و به این ترتیب، بخشی از شعر او به گوش مخاطبان وسیع موسیقی ایرانی رسید. در مقابل، شعر بیدل با وجود جایگاه برجستهاش در سنت ادبی فارسی، حضور کمتری در موسیقی ایرانی داشته است. دلیل این بیتوجهی اهل موسیقی به بیدل تا حد زیادی مشخص است. در برنامه شماره ۱۴۷ «گلها» که به معرفی زندگی و شعر صائب تبریزی و سبک هندی اختصاص داشت، نمونههایی از اشعار صائب با آواز قوامی و گلپایگانی و با گویندگی روشنک پخش شد. در همان برنامه، در معرفی بیدل دهلوی به وضوح بیان شده است که دیوان او در هند و افغانستان مورد احترام و تحسین قرار دارد، اما ذوق ایرانی شعر او را نمیپسندد. این قضاوت میتواند نشاندهنده نگرش غالب آن زمان نسبت به شعر بیدل باشد؛ نگرشی که احتمالاً یکی از عوامل مؤثر در عدم حضور شعر او در برنامه «گلها» بوده است. این موضوع از آن جهت اهمیت دارد که «گلها» در شکلدهی به ذائقه موسیقایی و ادبی چند نسل از ایرانیان نقش مهمی ایفا کرده است. حضور چشمگیر صائب در این برنامه در کنار غیبت کامل بیدل، تنها یک تفاوت در انتخاب اشعار نیست، بلکه میتواند بازتابدهنده تفاوت در برداشت جامعه ادبی و موسیقایی ایران از دو شاعر بزرگ سبک هندی باشد. قضاوتهای منفی درباره دشواری و پیچیدگی شعر بیدل که در میان برخی ادیبان آن زمان رایج بود، احتمالاً در این کمتوجهی بیتأثیر نبوده است. با این حال، در دهههای بعد، نشانههایی از تغییر این وضعیت قابل مشاهده است. هرچند تعداد خوانندگان ایرانی که به سراغ شعر بیدل رفتهاند همچنان در مقایسه با صائب کم است، اما از دهه ۱۳۷۰ تاکنون نمونههایی از اجرای اشعار او ثبت شده است. به نظر میرسد حسین زمان از نخستین خوانندگان ایرانی باشد که در دهه ۱۳۷۰ در آلبوم «قصهٔ شب» و قطعه «گلشن ناز» به شعر بیدل پرداخته است. پس از او، علیرضا افتخاری در دهه ۱۳۸۰ در مصاحبهای با یکی از خبرگزاریها تمایل خود را به خواندن اشعار بیدل ابراز کرد. «ناله در زنجیر» از نمونههای این توجه است. در دهه ۱۳۹۰ و پس از آن، این روند با نمونههای دیگری ادامه یافت. از جمله میتوان به «غزل بیدل» با صدای محمد اصفهانی، «رنج هستی» با صدای وحید تاج، آثار بیدلخوانی سروش آینه، «بهار رحمت» و برخی اجراهای دیگر حسامالدین سراج اشاره کرد. همچنین علی رستمیان، حسین علیشاپور، بامداد فلاحتی و اشکان کمانگری نیز از جمله خوانندگانی هستند که در این دوره اشعاری از بیدل را اجرا کردهاند. در سالهای اخیر نیز نمونههایی از بیدلخوانی در موسیقی ایرانی منتشر شده است؛ از جمله آثار مرتبط با سیدمحسن حسینی و علیرضا ابلقی و نیز اثری با عنوان «آلبوم بیدل» با حضور صادق مرادی، سجاد شوشتری و پوریا عابدینی. انتشار «جهان ستم» با صدای همایون شجریان در سال ۱۴۰۴ نیز از تازهترین نمونههای قابل توجه توجه به شعر بیدل در موسیقی ایرانی است. به نظر میرسد در دهههای اخیر، علاقه به بیدل در میان برخی شاعران، پژوهشگران و اهل موسیقی افزایش یافته است؛ اما پیچیدگی زبان، تراکم اندیشه و دشواری برخی از تصاویر و ترکیبات شعری او همچنان میتواند یکی از موانع ورود گسترده شعرش به عرصه آواز باشد. از این منظر، مقایسه سرنوشت صائب و بیدل در موسیقی ایرانی موضوعی فراتر از بررسی چند آلبوم و قطعه موسیقایی است. این مقایسه میتواند تصویری از تغییر ذائقه ادبی و هنری ایرانیان و نیز تحول نگرش آنان به شعر سبک هندی ارائه دهد. اگر در دورهای صائب شاعر قابلپذیرش سبک هندی برای ذوق رسمی ایرانی تلقی میشد و بیدل در حاشیه قرار میگرفت، افزایش نمونههای بیدلخوانی در دهههای اخیر را میتوان نشانهای از بازنگری تدریجی در این داوری تاریخی دانست. با افزایش پژوهشهای دانشگاهی و ادبی درباره بیدل و انتشار آثار و برنامههایی برای معرفی شعر او، زمینه برای شنیدهشدن بیشتر این شاعر در موسیقی ایرانی نیز فراهم شده است. با این حال، فاصله میان جایگاه بیدل در تاریخ شعر فارسی و میزان حضور شعر او در آواز ایرانی همچنان چشمگیر است؛ فاصلهای که بررسی دلایل شکلگیری آن میتواند موضوع پژوهشی مستقل در پیوند میان ادبیات، موسیقی و تاریخ ذوق ایرانی باشد.



