آب در لانه مورچگان!

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، محمد علی قهرمانپور، دانشآموخته تاریخ، کتاب «مبانی و روش در تاریخشناسی» تألیف حسن حضرتی، استاد رشته تاریخ و عضو هیئت علمی دانشگاه تهران، این روزها توسط انتشارات یام به خوانندگان عرضه شده است. این کتاب بهدنبال ارائه مبانی نظری و روشهای عملی پژوهش در علم تاریخ بهصورت نظاممند به دانشجویان و علاقهمندان است.
کتاب به دو بخش اصلی «مبانی» و «روش» تقسیم شده که نشاندهنده نگاه جامع حضرتی به رشته تاریخ است. بخش مبانی شامل فصلهایی مانند مفاهیم بنیادین، موضوع و فایده، نقد تاریخی، دادوستد با علوم دیگر، گونهشناسی مراجع، دورهبندی در تاریخ و ملاحظات ارزشی در تاریخورزی است که زیربنای نظری لازم را فراهم میآورد. بخش روش نیز با فصلهایی نظیر اصول و قواعد تنظیم طرحنامه، تنظیم و تدوین رساله و ارجاعدهی و مستندسازی، به جنبههای کاربردی و عملی پژوهش تاریخی میپردازد و به پژوهشگران میآموزد که چگونه یک پروژه تحقیقاتی را از مرحله انتخاب موضوع تا تدوین نهایی به سرانجام برسانند.
این اثر را میتوان ادامه دغدغه سیساله نویسنده دانست: اینکه دانش تاریخ چیست؟ یکی از مهمترین دستاوردهای این کتاب، ارائه تعریفی دقیق و آکادمیک از دانش تاریخ است. حضرتی در بخش مبانی بهطور عمیق به مفاهیم بنیادین میپردازد و تلاش میکند تا مرزهای این رشته را از سایر علوم انسانی مشخص سازد. نویسنده معتقد است که کارویژه اصلی و مهمترین مسئولیت علمی مورخان، «توصیف عمیق و گسترده» از رویدادهای مهم گذشته انسانی است. این تعریف، تاریخ را بهعنوان دانشی تفریدی معرفی میکند که رسالتش نه تولید قوانین فراگیر و نظریههای عام، بلکه ارائه توصیفی جامع و چندلایه از رخدادهای تاریخی است.
در واقع، کتاب با نقد رویکردهای نظریهمحور افراطی، استدلال میکند که اگر تاریخ بخواهد جایگاه خود را در میان سایر علوم انسانی حفظ کند، باید بر کارویژه منحصربهفرد خود، یعنی همان توصیف عمیق و گسترده گذشته، تمرکز کند: کاری بسیار سخت و طاقتفرسا! از سوی دیگر، این کتاب با تأکید بر توصیف عمیق، تلاش میکند تاریخ را از سطح علاقه عوامانه و سطحی به گذشته ارتقا دهد و آن را بهعنوان یک رشته دانشگاهی – با هویت و روششناسی مستقل – معرفی کند.
نویسنده بهخوبی دریافته است که در سالهای اخیر، تمایل افراطی به تبیین و نظریهپردازی، موجب به حاشیهراندهشدن جنبه توصیفی تاریخ بهعنوان مهمترین کالای گرانبهای این رشته شده است. از این رو، با تفکیک دقیق میان تاریخنگری علمی و علاقه عامیانه به گذشته، نشان میدهد که صرفِ علاقه به گذشته، به معنای ورود به حوزه دانش تاریخ نیست؛ چراکه تاریخ یک علم است و نیازمند معیارهای دقیق نقد، ارزیابی منابع و مستندسازی است – و در فصلهای مختلف کتاب به تفصیل به این موضوعات پرداخته شده است.
در نهایت، مطالعه این کتاب نه تنها به دانشجویان و پژوهشگران تاریخ برای نگارش آثاری دقیقتر کمک میکند، بلکه به همه علاقهمندان این حوزه میآموزد چگونه از سطحینگری و علاقه عامیانه به گذشته فاصله بگیرند تا به درک عمیقتری از گذشته دست یابند. بیشک، این اثر ارزشمند میتواند بهعنوان یکی از منابع اصلی درسی در رشته تاریخ مورد استفاده قرار گیرد و خلأ موجود در زمینه مباحث روششناختی را تا حد زیادی پر کند، البته اگر برخی اساتید پرمدعا در دانشگاهها اجازه چنین کاری را بدهند!



