پیوند دانش ایرانی و جغرافینگاری در جهان اسلام

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، مرکز معرفی فرهنگی پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری به همراه مجله بخارا، مراسم رونمایی از ویرایش جدید کتاب «معجمالبلدان» اثر یاقوت حموی را برگزار کرد. این نشست در پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری برگزار شد و در آن کتاب «معجمالبلدان» معرفی گردید و حاضران به بررسی جایگاه علمی و میراث پژوهشی زندهیاد علینقی منزوی پرداختند.
کتاب «معجمالبلدان» به عنوان یکی از آثار ماندگار یاقوت بن عبدالله حموی، دارای جایگاهی بیبدیل در دانش جغرافیای جهان اسلام است. ارزش علمی این اثر تنها به گستردگی دامنه جغرافیایی آن محدود نمیشود، بلکه شیوه تألیف، دقت در ضبط نامها، توجه به پیشینه تاریخی مکانها و استفاده از منابع غنی و متنوع، آن را به مرجعی معتبر برای پژوهشگران تبدیل کرده است. انتشار مجدد این اثر در پنج جلد، گامی مهم در راستای احیای میراث مکتوب ایران و جهان اسلام محسوب میشود و پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری، مشارکت در این امر را در راستای رسالت خود برای حفظ میراث، تقویت بنیانهای پژوهش و فراهم آوردن منابع معتبر برای جامعه علمی، ضروری میداند.
ترجمه این اثر به همت دانشمند فقید، استاد علینقی منزوی انجام شد و با تلاش محمد مرتضایی، عضو هیئت علمی پژوهشگاه، به حیات تازهای دست یافت. محمدابراهیم زارعی، در ابتدای سخنان خود با قدردانی از دستاندرکاران انتشار و معرفی این اثر، به اهمیت فعالیتهای فرهنگی و پژوهشی در حوزه میراث فرهنگی اشاره کرد و گفت: در مسیر حفاظت از میراث فرهنگی، مرمت، پژوهش و معرفی آثار تاریخی، با چالشهای زیادی روبهرو هستیم که ادامه این مسیر نیازمند تلاش و همکاری پژوهشگران و فعالان فرهنگی است.
وی همچنین به نقش و همراهی علی دهباشی در فعالیتهای فرهنگی و معرفی آثار ارزشمند اشاره کرد و از حضور و همکاری او در این برنامه قدردانی نمود و از افرادی که در فرایند ترجمه و انتشار کتاب نقش داشتهاند، تشکر کرد. رئیس پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری در ادامه، خاطره آشنایی خود با موضوع جغرافیای تاریخی را به دوران دانشجویی خود بازگرداند و اظهار کرد: در سال ۱۳۶۳، زمانی که دانشجو بودیم، درسی با عنوان جغرافیای تاریخی داشتیم که زندهیاد احسان اشراقی، از استادان برجسته آن دوره، تدریس میکرد. در آن کلاس، کتابی درباره جغرافیای تاریخی سرزمینهای شرقی معرفی شد و اهمیت چنین آثاری در ذهن ما باقی ماند.
وی افزود: از آن زمان، آرزو داشتم این اثر به فارسی ترجمه شود تا پژوهشگران و علاقهمندان ایرانی بتوانند از محتوای آن بهرهمند شوند. هنگامی که مطلع شدم ترجمه و انتشار این کتاب در دستور کار قرار گرفته است، بسیار خوشحال شدم؛ اما فرایند انجام کار به دلایلی طولانی شد. با این حال، ارزش علمی اثر و توانایی مترجم در برگردان چنین متنی، اهمیت این تلاش را دوچندان میکند.
زارعی ضمن قدردانی از خاندان و تمامی افرادی که در این مسیر مشارکت داشتهاند، نقش همکاران و مجموعههای فرهنگی و پژوهشی را در به ثمر رسیدن اینگونه فعالیتها مؤثر دانست. وی در بخش دیگری از سخنان خود به منابع مورد استفاده در تدوین آثار جغرافیایی جهان اسلام پرداخت و با اشاره به کتابهای مربوط به فتوحات، توضیح داد: در بسیاری از این منابع، تمرکز اصلی بر فتح شهرها بوده و اطلاعات مربوط به سکونتگاههای کوچکتر کمتر مورد توجه قرار گرفته است. وی بر اهمیت بررسی تطبیقی این متون برای شناخت پیشینه جغرافیایی و تاریخی سرزمینها تأکید کرد.
زارعی همچنین با اشاره به جایگاه اثر یاقوت حموی، «معجمالبلدان»، توضیح داد: استفاده از منابع پیشین، اخبار تاریخی و آثار جغرافیایی، نقش مهمی در شکلگیری چنین مجموعههایی داشته است. به گفته وی، مطالعه این آثار میتواند ابعاد مختلف تعامل فرهنگی و علمی میان ایرانیان و جهان اسلام را روشن کند. او در ادامه، حضور دانشمندان ایرانی در ساختار علمی و فرهنگی دوران اسلامی را عاملی مهم در انتقال دانش و شکلگیری آثار علمی دانست و اظهار کرد: بخشی از این میراث علمی، حاصل دانش و تجربهای است که از دورههای پیش از اسلام به دوره اسلامی منتقل شده و در قالب زبان و سنتهای علمی جدید ادامه یافته است.
زارعی در ادامه به نهضت ترجمه در دوره خلافت عباسی اشاره کرد و نقش دانشمندان ایرانی را در هدایت و پیشبرد این جریان علمی یادآور شد. وی تأکید کرد: شکلگیری و گسترش آثار علمی در جهان اسلام را نمیتوان بدون توجه به تعامل میان فرهنگها، انتقال دانش پیشین و مشارکت دانشمندان ایرانی بهدرستی بررسی کرد. رئیس پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری در پایان، ضمن قدردانی مجدد از مترجم، برگزارکنندگان و تمامی افرادی که در انتشار و معرفی این اثر نقش داشتهاند، بر ضرورت توجه به میراث مکتوب و ظرفیتهای آن برای شناخت تاریخ و فرهنگ ایران تأکید کرد. وی ابراز امیدواری کرد که تلاشهای پژوهشی و فرهنگی در مسیر معرفی آثار ارزشمند تاریخی ادامه یابد و زمینه بهرهمندی نسلهای آینده از این میراث علمی فراهم شود.
سیدمحمد بهشتی در سخنانش با تأکید بر اهمیت پاسداشت میراث علمی و فرهنگی، به جایگاه پژوهشگرانی پرداخت که بخش مهمی از زندگی خود را صرف شناخت، گردآوری و معرفی منابع و متون ارزشمند کردهاند. توجه به این چهرهها، علاوه بر قدردانی از تلاشهای فردی آنان، فرصتی برای بازنگری در مسیر انتقال دانش و حفظ میراث مکتوب فراهم میکند. وی افزود: در چنین رویدادهایی، معرفی آثار و خدمات پژوهشگران میتواند زمینه آشنایی نسلهای تازه با ظرفیتهای علمی و فرهنگی کشور را فراهم کند. پاسداشت چهرههایی همچون علینقی منزوی، یادآور اهمیت استمرار پژوهش و ضرورت توجه به افرادی است که در شناساندن منابع تاریخی و میراث مکتوب نقش داشتهاند.
سیداحمد محیط طباطبایی در سخنان خود به جایگاه علمی علینقی منزوی و ابعاد کمتر شناختهشده فعالیتهای او پرداخت. وی با اشاره به دانش گسترده منزوی در زبان و ادبیات فارسی و عربی، جغرافیای تاریخی و کتابشناسی، بر اهمیت نقش او در گردآوری، تدوین و معرفی منابع و آثار ارزشمند تأکید کرد. محیط طباطبایی همچنین به ارتباط منزوی با میراث علمی پدرش، علامه آقابزرگ تهرانی، و تلاشهای او در حوزه کتابشناسی و پژوهشهای تاریخی اشاره کرد. سخنان او بر ضرورت بازشناسی سهم منزوی در حفظ و گسترش میراث مکتوب و توجه بیشتر به خدمات پژوهشگرانی متمرکز بود که آثار و دستاوردهایشان نیازمند بررسی و معرفی گستردهتر است.
حجتالحق حسینی در سخنان خود به روند پیگیری و انتشار کتاب «معجمالبلدان» پرداخت و از تلاشهایی گفت که برای فراهمشدن زمینه انتشار این اثر صورت گرفته است. او با اشاره به اهمیت این کتاب، بر ارزش منابع تاریخی و جغرافیایی در شناخت سرزمینها، پیشینه فرهنگی و میراث مکتوب تأکید کرد. وی در ادامه، مروری بر زندگی و فعالیتهای علمی علینقی منزوی داشت و نقش او را در معرفی و انتشار آثار علامه آقابزرگ تهرانی، فعالیتهای کتابشناختی، همکاری با تدوین فرهنگ دهخدا و مطالعات جغرافیای تاریخی برجسته دانست. حسینی همچنین از افرادی که در مسیر انتشار اثر و برگزاری این برنامه همکاری کرده بودند، قدردانی کرد و بر ضرورت حفظ و معرفی دستاوردهای پژوهشی منزوی تأکید داشت.
در بخشهای دیگر این برنامه، علی دهباشی، جلیل گلشن و محمد مرتضایی، از چهرههای شناختهشده حوزه فرهنگ و میراث فرهنگی، نیز به ایراد سخن پرداختند. سخنان آنان در چارچوب توجه به جایگاه پژوهشگران، اهمیت میراث مکتوب و ضرورت معرفی دستاوردهای علمی و فرهنگی مطرح شد. این نشست، افزون بر معرفی کتاب «معجمالبلدان»، فرصتی برای یادآوری جایگاه علینقی منزوی در پژوهشهای تاریخی و کتابشناختی و تأکید بر اهمیت پاسداشت میراث علمی پژوهشگرانی بود که در گردآوری، بررسی و انتقال دانش و منابع تاریخی سهم داشتهاند.
علینقی منزوی، پژوهشگر، کتابشناس، مترجم، نسخهشناس و کارشناس فلسفه دوره اسلامی، پسر ارشد «شیخ آقا بزرگ تهرانی» صاحب «الذریعهالی تصانیف الشیعه» در شهر سامره، در سال ۱۳۰۲ش برابر شناسنامه، ولی بنا به آنچه پدرش به خط خود در جنگ دستی که از او به یادگار مانده است نوشته، روز «دحوالارض» ۲۵ ذیقعده سال ۱۳۳۹ قمری برابر با ۱۳۰۰ش به دنیا آمد. با نگاهی به زندگینامه خودنوشت استاد احمد منزوی، با مطالب و موضوعات بیشتری از محیط زندگی علینقی منزوی و خانواده شیخ آقا بزرگ تهرانی در سامرا آشنا میشویم. شهری با اکثریتی قاطع از اهل سنت و اقلیتی از مردم شیعه که بیشتر آنها ایرانی بودند و از بازماندگان حوزه درس میرزا حسن شیرازی.
«پدرم به حفظ اصالت ایرانی بودن بسیار کوشا بودند. چنانکه هیچ یک از افراد خانوادهام در خانه جز به زبان فارسی سخن نمیگفتند و بیشتر در هنگام خرید به بازارهایی مراجعه میکردیم که یا کاسب ایرانی داشت یا فروشندگان، عربهایی بودند که از راه کاسبی با زائران ایرانی به زبان فارسی آشنا شده بودند.» بر همین اساس «برادر بزرگم علینقی راه طلبگی و ادبیات سنتی آن روز را برگزیده بود و در کنار آن در چاپخانه نوبنیاد سعادت که با سرمایه پدرم برای چاپ الذریعه [در نجف] برپا شده بود، حروفچینی کنار گارسههای چوبی و حروف سربی را برگزیده بود و من با تلاشهای شبانهروزی، کار دوزندگی را برگزیدم و در دوزندگی زندهیاد میرزا محمد شیرازی در بازار بزرگ و سرپوشیده حرم حضرت علی (ع) به شاگردی پرداختم.
به سال ۱۳۱۴ش، علینقی منزوی به همراه خانواده به نجف رفت و در مدرسه سیدکاظم یزدی خلاصه «الحساب و مطول و مغنی اللبیب» را نزد شیخ شمس قفقازی، جامعالمقدمات را نزد شیخ محمدرضا طبسی (۱۳۲۲- ۱۴۰۵ق)، شرح سبعه و معالم را در محضر شیخ علیاکبر خوانساری (۱۳۰۰- ۱۳۵۹ق) تلمذ کرده و بخشی از کتابخانه وی را برای درج در ذریعه به دستور پدرش فهرست کرد. علینقی منزوی از نوجوانی به موازات تحصیل علوم رسمی، دانش کتابشناسی و فن فهرستنویسی را زیر نظر پدر و به صورت علمی فراگرفت و در کار ذریعه به او مدد میرسانید.
علینقی منزوی در طول زندگی به دلیل فعالیتهای سیاسی حزبی بارها طعم تبعید و زندان و… را چشید. اما تا سر حد امکان از فضای کتاب و کتابشناسی و پژوهشهای علمی جدا نبود. پس از گرفتاری و قتل برادرش محمدرضا توسط مأموران شاهنشاهی، بیشتر با رژیم شاه مخالفت میکرد. اقدامات گسترده منزوی در تألیف فهرست برای نسخههای خطی متعلق به کتابخانههای مختلف، او را در صدر فهرستنویسان قرار داد. ماجرا از اینجا آغاز شد که در روزگاری که علمای ما کاملترین نمونههای فداکاری در راه خدمت به فرهنگ و فضیلت بودند، استاد محمد مشکات بیشتر ثروت و هستی خود را فروخت و بیش از هزار نسخه خطی بسیار نفیس خرید که بهای آنها به حساب امروزی برابر میلیاردها تومان است. استاد پس از گردآوری این نسخهها، همه آنها را به دانشگاه تهران هدیه کرد و با همین عمل او بود که بنیاد کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران نهاده شد.
منزوی آستین همت را بالا زد و مجلد اول و دوم از فهرست مورد نظر را تألیف کرد. در تألیف این فهرست برای نخستینبار در ایران، ضمن استفاده از دانش کتابشناسی اسلامی، شیوههای نوین فهرستنگاری مورد توجه قرار گرفت و فن فهرستنگاری در ایران وارد مرحله جدیدی شد. به دنبال منزوی، همکار پرکار او محمدتقی دانشپژوه نیز شماری از مجلدات فهرست نسخههای اهدایی مشکات به دانشگاه را تألیف کرد. به گفته منزوی، روش کار فهرستنویسی را آنها ابتدا از افرادی مانند حاج عماد فهرستی آموخته بودند.



