ادبیات پنهان در سینمای کوتاه؛ موانع نامرئی پیش روی هنرمندان

سرویس هنر پایگاه خبری الفبای رشد – احمد محمدتبریزی؛ اقتباس ادبی در سینمای کوتاه با وجود پتانسیلهای فراوان برای خلق داستانهای نو و کاهش ریسک تولید، همچنان با چالشهای متعددی مواجه است؛ از دشواری در دریافت مجوزهای لازم برای اقتباس و هزینههای مرتبط با استفاده از آثار ادبی گرفته تا کاهش حمایتهای جشنوارهای و فرهنگی. در نشستی که با حضور محمد رحمتی، پیمان شوقی و محمدرضا همایی برگزار شد، ابعاد مختلف اقتباس در فیلم کوتاه مورد بررسی قرار گرفت. در این جلسه، شرکتکنندگان علاوه بر تأکید بر اهمیت ادبیات در شکلگیری سینمای داستانی، بر لزوم بازنگری در سیاستهای حمایتی، نقش تهیهکنندگان و ضرورت تقویت ارتباط میان نویسندگان و فیلمسازان جوان تأکید کردند. بخش اول این نشست را میخوانید. بحث را با آقای رحمتی آغاز میکنیم که سال گذشته فیلم موفق «هایکپی» را در جشنواره فیلم کوتاه به نمایش گذاشت و امیدواریم امسال نیز شاهد اثر جدیدی از ایشان باشیم. آقای رحمتی، چرا اقتباس ادبی را برای فیلمسازی انتخاب میکنید و چه ارزش افزودهای در انتخاب یک داستان یا اثر ادبی میبینید که شما را به سمت سینمای اقتباسی سوق میدهد؟
محمد رحمتی: من در مقطع کارشناسی ارشد، سینما را مطالعه کردم و با گذشت زمان، به اهمیت بنیانهای ادبی هنر پی بردم و به تدریج متوجه شدم که بخش مهمی از بنیانهای سینما در ادبیات نهفته است. علاقهام به ادبیات به حدی افزایش یافت که حتی به فکر افتادم بهصورت دانشگاهی و آکادمیک، ادبیات را دنبال کنم. وقتی تاریخ سینمای ایران را بررسی میکردم، متوجه شدم که بسیاری از مهمترین فیلمسازان ما، شاخصترین آثارشان را بر اساس اقتباس ساختهاند و به نظر میرسد غنایی که در این آثار وجود دارد، ریشه در ادبیات دارد. سپنتا اولین کسی است که به سینمای ایران اقتباس میکند. به تدریج در دهه ۱۳۳۰ اقتباسهای ضعیفتری شکل گرفت و در دهه ۱۳۴۰، شاهد آثار جدیتری هستیم. بسیاری از فیلمسازان موج نو، مهمترین آثار خود را با تکیه بر متون ادبی ساختهاند. این موضوع ذهنم را مشغول کرد که چه چیزی در ادبیات وجود دارد که میتواند چنین تأثیری بر کیفیت و ماندگاری یک فیلم بگذارد. با تمرکز بیشتر به این نتیجه رسیدم که غنای ادبی میتواند به سینمای فیلمسازان عمق و شکوه ببخشد و به خلق اثری منجر شود که ارزش آن را داشته باشد مخاطب از آن بهره ببرد و تجربهای غنیتر از تماشای یک فیلم به دست بیاورد. این مسئله نقطه آغاز توجه جدی من به ادبیات و اقتباس بود.
محمد رحمتی، کارگردان: از همان سالهای نخست اختراع سینما در جهان، فیلمسازان به سرعت به اهمیت استفاده از ادبیات برای یافتن داستان پی میبرند. به تدریج، آثار نویسندگانی مانند شکسپیر به منابع مهم اقتباس سینمایی تبدیل شدند. این پیوند از ابتدا در سینمای جهان وجود داشته، اما چرا در ایران روند اقتباس ادبی اینقدر معیوب است و با فرازونشیبهای زیادی مواجه میشود؟
پیمان شوقی: بله، سینمای داستانی جهان با اقتباس شکل گرفت و بخش مهمی از تاریخ سینمای ایران نیز با اقتباس ادبی آغاز شده است. هر دو نکته اهمیت زیادی دارند، اما معمولاً کمتر به آنها توجه میشود. فکر میکنم یکی از جنبههایی که اغلب از آن غفلت میکنیم، وجه تجاری سینماست. سینما در کنار تمام ابعاد هنری و فرهنگی خود، یک حرفه و فعالیت اقتصادی نیز هست، حرفهای که باید امکان ادامه حیات و تأمین معاش فعالانش را فراهم کند. محصول سینمایی باید وارد چرخه فروش شود، مخاطب پیدا کند و از طریق فروش بلیت یا واگذاری حقوق نمایش و بهرهبرداری از فیلم، امکان تداوم این چرخه را فراهم آورد. به نظر میرسد سینمای جهان از همان ابتدا به اهمیت این موضوع پی برده بود و به سراغ اقتباس از داستانهایی میرفت که برای معرفی و تبلیغ آنها به مخاطب، نیاز کمتری وجود داشت؛ داستانها و شخصیتهایی که از قبل شناخته شده بودند و در حافظه فرهنگی مخاطبان جای داشتند. روایتی وجود دارد که بر اساس آن، بیشترین اقتباسهای سینمایی از کتابهای مقدس صورت گرفته است. هرچند من آمار دقیقی برای تأیید این ادعا در اختیار ندارم و آن را به نقل از دیگران مطرح میکنم. در همین زمینه، شوخی مشهوری هم درباره تهیهکنندگان هالیوود نقل میشود. میگویند از یک تهیهکننده هالیوودی پرسیدند چرا یهودیان اینهمه درباره مسیح فیلم ساختهاند؟ او پاسخ داده بود: «مسیح تنها کسی است که لازم نیست برایش تبلیغ کنیم!» پس از شخصیتهای مذهبی، شخصیتهای ادبی شناختهشدهای مانند شرلوک هلمز و رابین هود و همچنین بسیاری از فیلمهای صامتی که در چارچوب صنعت سینما ساخته میشدند، از همان ابتدا بر اساس رمانها و پاورقیهای مطبوعاتی شکل میگرفتند. حتی ژانر وسترن نیز تا حد زیادی از همین مسیر توسعه پیدا کرد زیرا پاورقیهای وسترن در میان نوجوانان و جوانان محبوبیت زیادی داشتند و همین استقبال، زمینه را برای تولید فیلمهایی بر اساس این داستانها فراهم کرد. به تدریج، این روند به شکلگیری یک ژانر سینمایی انجامید. درباره سینمای شرق اطلاعات و مطالعات مستقیمی ندارم، اما به نقل از یکی از استادانی که در زمینه سینمای هند تخصص دارد، بسیاری از حماسههای مذهبی و اسطورهای هند نیز از منابع اقتباس سینمایی بودهاند. حتی یکی از دلایل طولانی بودن فیلمهای هندی را به همین مسئله نسبت میدهند زیرا برخی از این حماسهها چنان مفصل بودند که روایت آنها در قالب فیلمهایی با مدتزمان دو یا سه ساعت امکانپذیر نبود و به زمان بیشتری نیاز داشتند. در نتیجه، سنت ساخت فیلمهای طولانی در سینمای هند نیز تا حدی تحت تأثیر همین الگو شکل گرفت و تداوم یافت. میخواهم بگویم یکی از جنبههایی که شاید در بحث اقتباس کمتر به آن توجه شده، همین ظرفیت اقتصادی و تجاری است. سینما بهعنوان یک صنعت میتواند بهخوبی از این ظرفیت استفاده کند. اگر تاریخ سینمای ایران را هم مرور کنیم، میبینیم که در دهه ۱۳۳۰، بسیاری از فیلمها، حتی با وجود امکانات محدود تولید، بر اساس پاورقیهایی ساخته میشدند که در روزنامهها و مجلات انتشار پیدا میکردند یا از نمایشنامههایی الهام میگرفتند که روی صحنه رفته و با استقبال مخاطبان مواجه شده بودند. در واقع، تولیدکنندگان سینما نیز به دنبال بهرهگیری از داستانهایی بودند که پیشتر امتحان خود را نزد مخاطب پس داده بودند. اجازه بدهید به تجربه سینمای ایران پس از انقلاب هم اشاره کنم. در سالهای شکلگیری سینمای نوین ایران، بهویژه در دهه ۱۳۶۰، شاهد اقتباسهای ادبی قابلتوجهی بودیم. فیلم «نقطه ضعف» به کارگردانی محمدرضا اعلامی محصول سال ۱۳۶۲ است که نمونهای درخشان از اقتباس در سینمای ایران به حساب میآید. یا نمونه دیگر، نخستین فیلم بلند آقای جعفری جوزانی، «جادههای سرد» است که بر اساس داستان «اگر بابا بمیرد» ساخته شد. داستانی که در آن زمان شهرت زیادی داشت. ما که آن دوران نوجوان بودیم، پاورقیهای آن را خوانده بودیم و بعدتر نیز کتابش را در اختیار داشتیم. این نمونهها نشان میدهد هر زمان سینما جدیتر شده، اقتباس ادبی نیز در کنار آن اهمیت بیشتری پیدا کرده است. البته، در این میان، علاوه بر علاقه و شناخت نویسندگان و کارگردانها، نقش تهیهکنندگان نیز بسیار مهم است. آگاهی، شناخت و اشتیاق تهیهکننده میتواند مسیر اقتباس را هموار کند. گاهی یک تهیهکننده آگاه، با شناختی که از مخاطب و سلیقه او دارد، میتواند خودش به سراغ یک داستان شناختهشده برود و سفارش نگارش فیلمنامه بدهد و سپس کارگردان مناسبی را برای اجرای آن انتخاب کند. چنین چیزی را ما در سینمای ایران نداریم!
پیمان شوقی: از دهه ۱۳۷۰ به بعد، بهتدریج نوع دیگری از فضای گلخانهای در سینمای ایران ادامه پیدا کرد. معمولاً وقتی از سینمای گلخانهای صحبت میکنیم، توجهها به دهه ۱۳۶۰ معطوف میشود، اما به اعتقاد من، این وضعیت در دهههای ۱۳۷۰ و ۱۳۸۰ بیشتر گلخانهای شد. بودجههایی به برخی جریانها و افراد اختصاص پیدا میکرد و در مقابل، عدهای دیگر از چرخه تولید کنار گذاشته میشدند. در چنین شرایطی، گاهی مسئله بازگشت سرمایه و تناسب هزینه و درآمد، آنطور که باید، در مرکز توجه قرار نمیگیرد. وقتی تولید از سازوکار حرفهای و اقتصادی فاصله بگیرد، انگیزه برای یافتن داستانهای قوی و سرمایهگذاری روی فیلمنامههای باکیفیت نیز کاهش پیدا میکند. در چنین فضایی، برخی آثار بدون برخورداری از پشتوانه روایی و ادبی مناسب ساخته میشوند. آثاری که به اعتقاد من، از نظر کیفیت حتی با نمونههای ضعیف سینمای پیش از انقلاب نیز قابل مقایسه نیستند.
پیمان شوقی، نویسنده و مترجم: آقای همایی، میخواهم از تجربه شما بهعنوان تهیهکننده بپرسم. آیا اقتباس ادبی برای شما یک دغدغه حرفهای است؟ قصد دارید این مسیر را بهصورت جدی و مستمر ادامه دهید؟ وقتی تصمیم میگیرید فیلمی تولید کنید، آیا از ابتدا به همکاری با کارگردانی فکر میکنید که به اقتباس علاقهمند است؟
محمدرضا همایی: اگر بخواهم صادقانه پاسخ بدهم، اینکه اقتباس برای من به یک دغدغه تبدیل شده یا نه، بیش از هر چیز به این موضوع برمیگردد که وقتی تصمیم گرفتم کاری تولید کنم که بازخورد خوبی داشته باشد و احتمالاً اثر باکیفیتی از آب دربیاید، به این نتیجه رسیدم که اقتباس میتواند یکی از مطمئنترین مسیرها باشد.
بر اساس چه چیزی متوجه این نکته شدید؟
محمدرضا همایی: من پیش از آنکه تهیهکننده شوم، بهعنوان مدیر تولید فعالیت میکردم و در فرایند تولید آثار سینمایی و فیلمهای کوتاه حضور داشتم. همیشه این پرسش برایم مطرح بود که چه چیزی باعث میشود یک فیلمنامه ظرفیت موفقیت داشته باشد؟ در طول این سالها با آثار مختلفی مواجه شدم و به این نتیجه رسیدم که در درجه نخست، باید روایت درستی وجود داشته باشد و در اجرا به شکل قابل قبولی در بیاید. انتخاب یک متن اقتباسی که از کیفیت آن اطمینان داریم، میتواند یکی از کمریسکترین راهها برای ورود به فرایند تولید باشد. وقتی از ابتدا میدانید با داستانی مواجه هستید که ظرفیتهای روایی مناسبی دارد، بخشی از نگرانیهای شما درباره نتیجه کار کاهش پیدا میکند. یکی از دلایلی که همکاری با آقای رحمتی برای من ارزشمند بود، این بود که میدانستم ایشان کارگردان توانمندی است و ادبیات را بهخوبی میشناسند و تسلط زیادی بر متن دارند. این ویژگیها به شکل محسوسی ریسک سرمایهگذاری روی آن پروژه را کاهش میداد. نمیخواهم بگویم که در آینده حتماً تمام فیلمهایی را که تولید میکنم، از میان آثار اقتباسی انتخاب خواهم کرد، اما اقتباس برای من همواره ریسک کمتری داشته است. به همین دلیل، سعی میکنم به سراغ آثاری بروم که به نظرم روایت آنها از استحکام لازم برخوردار است. به هر حال، در مرحله اجرا و تولید ممکن است اتفاقات مختلفی رخ دهد و مشکلات پیشبینینشدهای به وجود بیاید اما اگر تهیهکننده از متن، اقتباس و روایت آن اطمینان داشته باشد، به نظرم بیش از نیمی از مسیر را طی کرده است.
محمدرضا همایی، تهیهکننده و کارگردان فیلم کوتاه: آقای رحمتی، یکی از ویژگیهای انتخابهای شما در اقتباس، رفتن به سراغ داستانهای نامتعارف و فانتزی است. شنیدهام که حتی در حوزه وحشت نیز فیلمنامهای اقتباسی نوشتهاید. این انتخابها کار را دشوارتر میکند چون معمولاً اقتباس از داستانهای واقعگرا و اجتماعی آسانتر به نظر میرسد. میخواهم بدانم این انتخابها چگونه شکل میگیرند؟ چقدر مطالعه میکنید و آیا هنگام خواندن آثار ادبی، بهطور خاص با هدف اقتباس به سراغ آنها میروید؟
محمد رحمتی: من همیشه گفتهام که بهتر است تمرکز بیشتری بر ژانر داشته باشیم. معتقدم ژانر مسئله مهمی برای سینمای ایران است. اگر سینمای ما نتواند از محدودیتهای موجود عبور کند و گونههای مختلف سینمایی را توسعه دهد، در آینده اتفاق ویژهای برای آن رخ نخواهد داد. نگرانی من این بود که سینمای ایران همچنان در محدوده رئالیسم اجتماعی باقی بماند. خودم نیز همچنان در مسیر ساخت فیلمهای رئالیستی و اجتماعی بودم و میخواستم یک فیلم بلند در همین فضا بسازم تا وارد جریان اصلی سینما شوم.



