نگاهی به آثار حجتالله شکیبا؛ ماندگاری در حافظه فرهنگی جامعه

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، در تاریخ فرهنگی شهر گرگان، بیست و هشتم مهرماه یادآور ظهور هنرمندی است که کارنامه هنریاش نقطه عطفی در مرز میان واقعیت و خیال و پیوندی میان هنر نقاشی و عکاسی به شمار میآید. استاد «حجتالله شکیبا»، نقاش، نویسنده، عکاس و هنرمند شناختهشدهای است که در سال ۱۳۲۸ در کوچههای محله باغشاه گرگان به دنیا آمد و الفبای نور، سایه و رنگ را در تاریکخانه و عکاسخانه پدرش، زندهیاد میرزا محمود، آموخت. او با مشقهای عاشقانهای از روتوش نگاتیوها و رنگآمیزی عکسها، به نظر میرسد که در همان دوران کودکی با رموز اولیه هنر نقاشی آشنا شده و سالها بعد تحت نظر اساتیدی چون مقیمی تبریزی و غلامحسین نامی و همچنین در دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران، به تکامل رسید و در نهایت به خلق مکتبی زیبا و منحصربهفرد در هایپررئالیسم ایرانی نائل آمد.
اگرچه نام شکیبا در حافظه تصویری ما با آثار ماندگار سینمای زندهیاد علی حاتمی، کارگردان فقید سینمای کشورمان—از بازآفرینی شگفتانگیز تالار آینه کمالالملک تا سیمای مشهد قدیم در هزاردستان و پرتره لیلا حاتمی در فیلم دلشدگان—پیوند خورده است، اما عرصه هنری او تنها به نقاشی و سینما محدود نمیشود. او یکی از نقاشان معاصری است که قلممو و نبوغ بصری خود را در خدمت میراث مکتوب و نشر فاخر ایران قرار داده و تألیف و نشر آثاری چون «نقش عکس در هنر ایران»، «ایراندخت» و «سلوک» در کنار خلق نقاشیهای نفیس برای شاهکارهای جاودان ادب پارسی همچون شاهنامه فردوسی، رباعیات خیام، مثنوی معنوی و لیلی و مجنون، جایگاه او را به عنوان یک چهره شاخص و تصویرگر متون کهن تثبیت کرده است.
به مناسبت زادروز این هنرمند، گزارشی تهیه کردیم و به سراغ جمعی از صاحبنظران رفتیم تا کارنامه تألیفی و تأثیر حضور تصویری شکیبا در بازار کتاب و ارتباط نقاشی او با ادبیات کهن را مورد بررسی قرار دهیم که در ادامه به آن پرداخته میشود. سلیمه قزل، دانشآموخته کارشناسی ارشد نقاشی، مدرس هنر و تصویرگر کتاب، با اشاره به اینکه شکیبا از جمله هنرمندانی است که آثارش به شکل کتابهای نفیس ادبی (مانند شاهنامه، خیام، مثنوی و…) منتشر شده است، بیان کرد: تصویرگریهای هایپررئالیستی و فیگوراتیو او روحی تازه به کتابآرایی مدرن ایران بخشید و توانست مخاطب عمومی را با متون کهن نزدیکتر کند. به اعتقاد من، انتشار کتابهایی که به آثار یک هنرمند اختصاص دارند، از نظر ثبت و مستندسازی تاریخ هنر اهمیت زیادی دارد.
وی افزود: چنین کتابهایی امکان مشاهده و مطالعه آثار را برای نسلهای آینده فراهم میکنند و به ماندگاری نام و کارنامه هنرمند در حافظه فرهنگی جامعه کمک میکنند. قزل ادامه داد: شکیبا با رویکردی واقعگرایانه و رمانتیک به سراغ مفاخر ادبی رفت و معتقدم انتشار آثار در قالب کتاب، تجربه بصری مخاطب را گسترش میدهد و امکان مواجهه با هنر را از فضای محدود گالری فراتر میبرد.
سلیمه قزل همچنین به جنبههای جالب زندگی هنری شکیبا اشاره کرد و گفت: آشنایی او با عکاسی از دوران کودکی و حضور در فضای عکاسخانه پدرش میتواند در شناخت زمینههای شکلگیری نگاه تصویری او اهمیت داشته باشد. وی در ادامه با اشاره به اینکه شکیبا علاوه بر خلق نقاشی و تصویر، در کتابی چون «نقش عکس در هنر ایران» پیوند تجربه زیستهاش از عکاسی سنتی پدرش تا نقاشی مدرن را بهعنوان یک اثر تحقیقی بینرشتهای و منبع مهمی در مطالعات هنر تبدیل کرده است، عنوان کرد: عکاسی و نقاشی، با وجود تفاوتهایشان، در طول تاریخ هنر بر یکدیگر تأثیر گذاشتهاند.
سلیمه قزل افزود: تجربه عکاسی میتواند در درک نور، ترکیببندی، جزئیات و نحوه مواجهه با واقعیت نقش داشته باشد و این عناصر در شکلگیری زبان تصویری یک نقاش نیز مؤثر باشند. در بخش دیگری از سخنانش خاطرنشان کرد: جا دارد اشارهکنم که اجرای دقیق و واقعگرایانه یک تصویر میتواند تحسینبرانگیز باشد، اما برای ارزیابی جایگاه هنری آن، لازم است ببینیم اثر تا چه اندازه از امکانات نقاشی برای ایجاد معنا، برانگیختن تخیل و گشودن مسیرهای تازه برای دیدن استفاده میکند.
سلیمه قزل ادامه داد: از سوی دیگر، یکی از جنبههای قابلتوجه زندگی هنری استاد شکیبا برای من، شکل دادن به مسیر حرفهای خود از گرگان، شهری دور از تمرکز اصلی فعالیتهای هنری تهران و راه یافتن به گالری سیحون و عرضه آثار در فضای حرفهای هنر است. این موضوع، بهویژه با توجه به تفاوت امکانات و فرصتهای هنرمندان در شهرهای کوچکتر، شایسته توجه است و ساختن یک مسیر حرفهای و یافتن امکان عرضه و فروش آثار، بدون پیگیری و استمرار در کار هنری آسان نیست.
سلیمه قزل همچنین گفت: در مواجهه شخصی من با برخی از نقاشیهای شکیبا، مهارت اجرایی و توجه به جزئیات قابلمشاهده است؛ اما در بعضی از آنها، رابطه میان عناصر تاریخی و پیکرههای انسانی برای من به معنایی فراتر از بازنمایی ظاهری نمیرسد که این برداشت، طبیعتاً ناظر بر تجربه و دریافت شخصی من از آثاری است که دیدهام؛ تجربهای که در کنار توجه به تواناییهای اجرایی هنرمند، مرا به این پرسش میرساند که یک اثر نقاشی تا چه اندازه میتواند فراتر از بازنمایی موضوع، به تجربهای معنادار و تأثیرگذار برای مخاطب تبدیل شود.



