از بیتوجهی تا پذیرش مسئولیت

سرویس هنر پایگاه خبری الفبای رشد – مهرو پیرحیاتی، نویسنده و منتقد ادبی، فیلمنامه «سفر سما» را به عنوان داستانی از سفر لندن به ایران معرفی میکند، اما در عمق این داستان، سفر سیاوش به تصویر کشیده شده است. سفری درونی که او را از بیتعلقی به پذیرش رابطه و مسئولیت هدایت میکند. سیاوش به منظور مراقبت از خواهرزادهاش، سما، که پس از یک تصادف در حالت کما به سر میبرد، به لندن سفر میکند. در این مسیر، او در مکانهایی نظیر فرودگاه، هتل، بیمارستان و همچنین در دیدارهای پراکنده در کافهها و خیابانها حضور دارد. اما موضوع اصلی تنها جابهجایی جغرافیایی نیست. سوال این است که آیا شخصیت اصلی میتواند از حالت تماشاگر و مسافر خارج شده و مسئولیت خود را در قبال دیگری بپذیرد؟ برای پاسخ به این سوال، میتوان مفهوم «غیرجا» مارک اوژه را در کنار تمایز لکانیِ امر نمادین و امر واقع قرار داد. غیرجاها بیتعلقی سیاوش را نمایان میسازند؛ سکوت و وضعیت بدنی سما نیز حدی را نشان میدهند که زبان و توجیههای سیاوش در برابر آن ناتوان میمانند.
پیوند این دو چارچوب در نهایت تحول سیاوش را توضیح میدهد: او با تصمیم به بازگشت با سما، از حالت بیطرفانه به کنشی رابطهمند دست مییابد. در فیلمنامه، سیاوش ابتدا در سالن انتظار فرودگاه و در هواپیما دیده میشود. صفها، گیتها، اعلانها و صندلیها فضایی را ایجاد میکنند که در آن افراد بیشتر در حال عبور هستند تا سکونت. هتل نیز به عنوان اقامتگاهی موقت شناخته میشود و مرکز خرید، با قفسههای انتخاب و مصرف، سیاوشی را به تصویر میکشد که برای خرید سوغاتی در آنجا میگردد اما نمیتواند چیزی انتخاب کند. این فضاها را میتوان با مفهوم «غیرجا» نزد مارک اوژه تحلیل کرد؛ مکانهایی که کارکردشان عبور و استفاده کوتاهمدت است و پیوندهای پایدار در آنها شکل نمیگیرد. در خوانش فیلمنامه، این بیتعلقی تنها وصف معماری نیست، بلکه با حال سیاوش نیز همنواست؛ مردی که از گفتوگوهای دشوار و تثبیت رابطه فرار کرده است. با این حال، متن فضاها را کاملاً خالی نمیگذارد. سفر به خاطر سماست و همین علت، معنایی شخصی به عبور میدهد؛ مسیرهای لندن نیز با خاطرات دوستان از نظامآباد و گذشته مشترک آکنده میشود.
بنابراین، فیلمنامه تقابلی ساده میان «فضای بد» و «مکان خوب» ایجاد نمیکند؛ بلکه نشان میدهد که چگونه رابطه و حافظه فضاهای گذرا را از درون دگرگون میسازند. بیمارستان همزمان فضای نهادی پذیرش، ساعت ملاقات و ارزیابی پزشکی است و محل مواجهه شخصی سیاوش با سما. اگر اوژه نشان میدهد که سیاوش در چه نوع فضاهایی معلق است، لکان توضیح میدهد که چه چیزی این تعلیق را متوقف میکند. سیاوش در سراسر فیلمنامه از طریق زبانهای مختلف با جهان ارتباط برقرار میکند: زبان مهاجرت و سفر، زبان پزشکی، زبان سیاست و زبان تماسهای تلفنی. اینها صورتهایی از امر نمادیناند؛ شبکههایی از نامها و نقشها که جهان را قابل فهم و مدیریتپذیر میکنند. سیاوش خود را ورزشنویس معرفی میکند، فریبا مادر سماست، پروین پرستار است و بیمارستان وضعیت سما را با عدد، دستگاه و گزارش توضیح میدهد. اما هیچیک از این نامگذاریها نمیتواند سکوت سما را بهطور کامل در خود جای دهد. سما در تخت، محاط در دستگاهها و دیوارها، نه پاسخ میدهد و نه اجازه میدهد سیاوش با گفتاری معمولی از مسئولیت خود فاصله بگیرد. اینجا میتوان از امر واقع سخن گفت نه به معنای هر واقعیت پزشکی، بلکه به معنای آنچه در برابر صورتبندیهای زبانی مقاومت میکند. بدن بیهوش سما، صدای مانیتور، زخم و خون شیدا و خشونتی که در قاب تلفن دیده نمیشود اما از طریق نعره و جیغ شنیده میشود، همگی حد زبان را نمایان میکنند.
فیلمنامه بهجای آنکه بحران را کاملاً توضیح دهد، بارها آن را به صدا، سکوت، سیاهی و واکنش بدن منتقل میکند. در نتیجه، سما فقط موضوع مراقبت نیست؛ حضور خاموش او نظم دفاعی سیاوش را مختل میکند. او نمیتواند پشت نقش دایی، مسافر یا ناجی پنهان بماند، زیرا با چیزی مواجه شده که پاسخ آمادهای برای آن ندارد. در همین نقطه، پیوند اوژه و لکان روشن میشود؛ غیرجا شکل بیرونی بیتعلقی سیاوش است و امر واقع سما شکافی است که این بیتعلقی را از درون آشکار میکند. شخصیت سیاوش در فیلمنامه در یک نوسان درونی قرار دارد. در آغاز، سیاوش گمان میکند برای نجات یا مراقبت از سما آمده است، گویی خود سوژهای فعال و سما موضوعی منفعل است. اما مسیر فیلمنامه این نسبت را وارونه میکند. سیاوش در بیمارستان با بدنی روبهرو میشود که نه از او فرمان میگیرد و نه تصمیم او را تأیید میکند. او حتی در تلاش برای عکسگرفتن از سما میکوشد دستگاهها و نشانههای بیماری را از قاب کنار بزند، انگار میخواهد تصویری قابل تحملتر و قابل کنترلتر بسازد. اما حقیقت سما با حذف نشانهها از بین نمیرود. گفتوگوهای او با پروین درباره امید و واقعیت نیز همین کشمکش را ادامه میدهد. امید برای سیاوش فقط انکار واقعیت نیست، اما واقعیت هم با امید دلخواه او تغییر نمیکند. در سوی دیگر، مواجهه با شیدا نشان میدهد سیاوش سالها علت رفتن او را در ذهن و رابطه خود جستوجو کرده، درحالیکه پاسخ در حقیقتی بدنی و پنهان، یعنی بیماری شیدا، قرار داشته است. او در اینجا نیز میآموزد که جهان همیشه مطابق روایت درونی او سازمان نمییابد.
پایان فیلمنامه نتیجۀ این آموزش است. وقتی سیاوش میگوید «با سما» برمیگردد، این جمله فقط اعلام همراهی با یک بیمار نیست؛ بلکه پذیرش پیوندی است که تضمین بهبود یا پاسخگرفتن ندارد. از منظر اوژه، او میکوشد فضای گذر را به مکان رابطه تبدیل کند؛ از منظر لکان، تصمیم او پاسخی نمادین به مواجههای است که خود سما بهعنوان امر واقع ایجاد کرده، بیآنکه امر واقع در زبان یا امید حل شود. سیاوش دیگر نمیخواهد فقط از کنار وضعیت عبور کند، بلکه میخواهد مسئولیت بودن در کنار سما را بپذیرد. «سفر سما» سفری از بیتعلقی به تعلق تضمیننشده است. فرودگاه، هتل و مسیرها سیاوش را در منطق عبور قرار میدهند. سما، با سکوت و حضور بدنیاش، این عبور را متوقف میکند و امکان مکانمند شدن رابطه را پیش میکشد. در خوانش اوژه، مکان با تاریخ، حافظه و رابطه ساخته میشود. در خوانش لکانی، این رابطه از مواجهه با امری آغاز میشود که در زبان جا نمیگیرد. تصمیم سیاوش برای بازگشت با سما این دو خط را به هم میرساند؛ او از سوژۀ معلق به سوژهای کنشمند بدل میشود، نه به خاطر اینکه بحران حل شده، بلکه به دلیل اینکه مسئولیت را پذیرفته است. پایان، بیداری سما را تضمین نمیکند و همین ناتمامی است که انتخاب سیاوش را معنادار میسازد.



