
به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، مصطفی ملکیان، سالها پیش بیان کرده است که ما به دلایل سهگانه و با نیتهای مختلف به مطالعه کتابها میپردازیم. نخستین دلیل، تقسیم کار اجتماعی و تخصصی است. به این معنا که تقسیم کار اجتماعی ما را ملزم میکند تا در جامعهای تخصصی فعالیت کنیم و به همین دلیل برای پیشرفت در زمینههای کاری، علمی و هنری خود به کتابهایی مراجعه میکنیم که ما را در تخصصمان توانمندتر سازد.
دلیل دوم، لذتبردن از مطالعه است. همه ما دارای حس کنجکاوی هستیم که ما را به کشف بیشتر از دنیای اطرافمان ترغیب میکند. این حس کنجکاوی، که یک واقعیت روانشناختی است، ما را به سمت برخی کتابها سوق میدهد. هر فرد به موضوع خاصی علاقهمند است؛ برخی به فلسفه، برخی به تاریخ و برخی به فیزیک و… و همه ما از یک نوع کتاب لذت نمیبریم. برخی به کتابهای خاطرات علاقه دارند، برخی به شعر و… و در این رویکرد، ما به دنبال کسب لذت از مطالعه هستیم. این نوع نگاه به کتاب و کتابخوانی نیز تا حدی در جامعه رواج دارد، اما حجم کتابهایی که در این زمینه مطالعه میکنیم به اندازه نوع اول نیست و این نوع مطالعه بیشتر به عنوان سرگرمی و پر کردن اوقات فراغت در نظر گرفته میشود.
سومین دلیل، کتابهایی هستند که بیشترین ضرورت و کمترین طرفدار را دارند. این کتابها نه برای پیدا کردن شغل و تقویت علمی و تخصصی در کار یا هنر، و نه برای سرگرمی، بلکه برای یافتن راهی به سوی زندگی خوب و ارزشمند مناسب هستند. به اعتقاد ملکیان، هنر زندگی را باید آموخت و این هنر بیش از هر هنری به تخصص و آگاهی نیاز دارد. او بر این باور است که ما به طور عادتوار زندگی میکنیم، درد و رنج میکشیم و به دیگران نیز درد و رنج وارد میکنیم. اما برای اینکه زندگی کردن، که دشوارترین هنر است، را بیاموزیم، کمتر به مطالعه میپردازیم و برای رسیدن به یک زندگی آرمانی و برخورداری از زندگی خوب و ارزشمند، کمتر به کتابخوانی میپردازیم.
ملکیان به این نکته اشاره میکند که ما از رحم مادر خود با دانش و بینش به دنیا نمیآییم و برای فهم و کسب مهارتهای زندگی نیاز به تلاش و مطالعه داریم. در حالی که در میان کتابهای موجود، کتابهایی که هنر زندگی را به ما بیاموزند، به ندرت وجود دارند و کمتر ترجمه و خوانده میشوند. او به نقل از کییرکگور میگوید که زندگی خوب و ارزشمند، زندگیای نیست که با پریدن از روی لذت به لذت دیگر حاصل شود. زندگی آرمانی زمانی ممکن است که بدانیم چگونه زندگی کنیم تا درد و رنج کمتری را تحمل کنیم و این نیازمند آگاهی و دانایی است.
محمد صادقی به نقل از ملکیان میگوید: «هرگز به ما یاد ندادهاند که چگونه با تنهایی خود مواجه شویم، چگونه در برابر ناامیدی مقاومت کنیم و دست از امیدواری برنداریم، چگونه دیدگاه بدبینانه را کنار بگذاریم و خوشبین شویم، چگونه تعادل بین آزادی و مسئولیت را برقرار کنیم، چگونه زندگی خود را ارزشمند و هدفدار کنیم و چگونه کارکرد زندگی خود را افزایش دهیم.» او همچنین به اهمیت گفتوگو اشاره میکند و میگوید که گفتوگو زندگی را رشد میدهد، در حالی که گپوگفت برای سرگرمی و جروبحث برای هیچ چیز زندگی لازم نیست.
واقعیت این است که ناآگاهیها جسم و جان ما را فرسوده میکنند و آسیبهای زیادی به ما وارد میسازند. بنابراین، برای رسیدن به یک زندگی خوب و خوش، بدون کسب آگاهی و دانش لازم و پیمودن مسیر خودکاوی و بهسازی فردی، تغییر پایداری در ما رخ نخواهد داد. ملکیان در کتاب «در رهگذار باد و نگهبان لاله» میگوید: «زندگی اصیل، زندگیای است که در آن، انسان فقط به خود وفادار است… هرگاه وفاداری به خود، فدای وفاداری به دیگران شود، زندگی ما عاریتی خواهد بود، نه اصیل.»
او همچنین میافزاید: «وفاداری به خود، به معنای واضحتر، فقط بر اساس فهم خود عملکردن و فهم خود را مبنای تصمیمگیریهای عملی قرار دادن است. هر کس در زندگی خود، فقط بر اساس فهمش و آنچه در فاهمهاش واقع شده است، تصمیمگیری کند و فهم خود را تعطیل نکند، زندگی اصیل دارد.» ملکیان به این نکته اشاره میکند که هنوز «جهل، خطا و سوءنیت» از تاریخ بشر ریشهکن نشده و آنچه در ذهن و ضمیر شهروندان میگذرد، بویژه عقاید و باورهای به ارث رسیده، بیش از هر چیز تحت تأثیر این سه عامل هستند.
ملکیان با استناد به سخن مشهور سقراط (زندگی نیازموده، ارزش زیستن ندارد) میگوید که ما از ابتدای زندگی، به تدریج باورها و عقایدی را از پدر و مادر، بزرگترها و معلمها دریافت کرده و بر اساس آن زندگی خود را سامان میدهیم. اما این باورها و عقاید را محک نمیزنیم و برای درست بودن آنها تلاشی نمیکنیم. او میپرسد که آیا نسبت به باورها و عقاید خود حساسیتی نشان میدهیم؟ آیا به این موضوع اندیشیدهایم؟ ما در زندگی خود کمتر به استدلالورزی گرایش داریم و در مواجهه با سخنان و ادعاهایی که مطرح میشود، کمتر در پی دلیل هستیم.
به همین دلیل، به بهانه اینکه سخن یا ادعایی مورد پذیرش افکار عمومی است یا بزرگی آن را مطرح کرده، از زندگی اصیل فاصله میگیریم و فهم خود را تعطیل میکنیم. واقعیت این است که آموزش ما بر پایه استدلال نیست و اینکه برای هر مدعا باید دلیلی ارائه کرد، از کودکی به ما نمیآموزند. بیشتر از ما میخواهند که فلان مدعا را بپذیریم چون فلان شخص گفته است و به همین دلیل، ما اگر باورهای خود را محک بزنیم، میبینیم که استدلال چندانی برای آنها نداریم.
ملکیان به این نکته میپردازد که ناآرامی، ناخوشی و رنج چگونه پدید میآیند و چرا کوششهای ما برای شاد بودن کمتر نتیجه میدهد. او میپرسد که چرا برخی از ما مدام با خود در ستیز هستیم و چرا بسیاری از کوششها برای کاهش جنگ و ستیز، به اندازه کافی مؤثر نبوده است. او همچنین به این نکته اشاره میکند که اصلاح فردی مهمتر است یا اصلاح اجتماعی و چرا اصلاح اجتماعی بیشتر مورد توجه قرار میگیرد.
نیل گراسمن، فیلسوف آمریکایی، در کتاب “روح اسپینوزا” مینویسد: «بسیاری از مردم ترجیح میدهند درباره مشکلات جهان بیندیشند، نه درباره مشکلات خودشان… ما بر خلاف این عادت فکری پای میفشاریم؛ زیرا آرامش و هماهنگی را آنان که با خود در صلح نیستند، به جهان نخواهند آورد. بنابراین، نخستین مسؤولیت هر کسی که صادقانه میخواهد رنج جهانیان را کاهش دهد، این است که هرچه بیشتر رنج خود را تخفیف دهد؛ زیرا کسی که نمیداند چگونه رنج خود را کاهش دهد، از کجا میداند که چگونه رنج دیگران را کاهش دهد؟»
ملکیان نیز بر این باور است که تا زمانی که انسان از وجودی یکپارچه برخوردار نباشد، یعنی پنج ساحت وجودی او (۱. باورها و عقاید، ۲. احساسات و عواطف و هیجانات، ۳. خواستهها، ۴. گفتار، ۵. کردار) با هم هماهنگ نباشند، به صلح و آشتی با خود دست نخواهد یافت. او معتقد است که تنها کسانی که پنج ساحت وجودی آنها با هم انطباق دارد، با خود در صلح هستند و میتوانند در اصلاح پیرامون خود و جامعهای که در آن زندگی میکنند، مؤثر باشند.
ملکیان در این زمینه به سه نکته میپردازد. نخست اینکه برای اصلاح جامعه یا ایجاد دگرگونی در جهان، مردم باید بتوانند به اصلاحگر یا اصلاحطلب اعتماد کنند. اما کسانی که باورشان یک چیز است و گفتارشان چیز دیگری، دچار نزاع میان ساحتهای وجودی هستند و نمیتوانند در بیرون صلح و آشتی ایجاد کنند. به نظر او، وقتی ساحتهای وجودی انسان با هم سازگار و هماهنگ باشند، شفافیت ایجاد میشود، درست مانند شیشه که وقتی آن را میبینیم، پشت آن را هم میبینیم. انسانی که ساحتهای وجودیاش بر هم منطبق باشند، مانند شیشه شفاف است و کدر نیست.
دوم اینکه وقتی انسانی درون خود را اصلاح نکرده باشد و با خود به صلح و آشتی نرسیده باشد، به موفقیتهای بیرونی میپردازد. زیرا در درون، مدام در حال کشتیگرفتن با خود و سرزنش خود است و هرچه سر به درون خودش میبرد، چیز خوشایندی نمییابد. بنابراین، برای برقرار ماندن، به مطلوبهای بیرونی مانند ثروت، قدرت، جاه و مقام، حیثیت اجتماعی، شهرت و علم رو میکند تا تسکین یابد.
سوم اینکه وقتی انسان با خودش در صلح و آشتی نیست، نیروهایی که دارد در درون او تجزیه میشوند. وقتی کسی با خود در حالت جنگ است، دائماً تمام استعدادها و نیروهایی که دارد، هدر میروند. در چنین وضعیتی وجود انسان به پنج تکه تقسیم میشود و هر تکه به سویی میرود، به همین خاطر نیروهای انسان به جای اینکه جمع شوند، تفریق میشوند. انسانی که دچار ضعف درونی باشد، نمیتواند نیروهای خود را برای اصلاح جامعه جمع کند و به کار اندازد.
ملکیان در مقالهای با عنوان «معنویت و آزادی» که در کتاب «حدیث آرزومندی» منتشر شده، انسان معنوی را انسانی میداند که دغدغه معنویت همنوعان خود را دارد و آزادی آنها را تهدید نمیکند. او بر این باور است که انسان معنوی و آزاده بر اساس چه مبنایی آزادیهای اجتماعی را پاس میدارد و به این موضوع توجه دارد که انسان معنوی باورها و آرای خود را نمیپرستد، زیرا عقیدهپرستی در نظر او با حقپرستی ناسازگار است.



