«انقراض خاموش»؛ داستانی از زوال تدریجی ذهن انسان و توانمندیهای تمدن در دنیای دیجیتال

سرویس استانهای پایگاه خبری الفبای رشد: کتاب «انقراض آرام»، اثر عمار حیدری، در جدیدترین نوشته خود به تجربیاتی میپردازد که به ظاهر عادی و بیاهمیت به نظر میرسند. اما با پیشرفت روایت، این وقایع کوچک به نشانههایی از یک پرسش بزرگتر تبدیل میشوند: اگر انسان به تدریج توانایی تمرکز، تأمل، صبر، گفتوگو و انتخاب آگاهانه را از دست بدهد، آیندهٔ جامعهای که از چنین انسانهایی تشکیل شده است، چگونه خواهد بود؟ در یکی از بخشهای کتاب آمده است: «مسئله این نیست که ما ناگهان چیزی را از دست دادهایم. مسئله این است که داریم به از دست دادنِ آن عادت میکنیم.» این جمله میتواند نقطهٔ ورود مناسبی به دنیای فکری کتاب باشد، زیرا موضوع تنها از دست دادن نیست؛ بلکه عادت کردن به فقدان است. وقتی چیزی به آرامی از بین میرود، ممکن است پیش از آنکه متوجه نبودنش شویم، زندگی کردن بدون آن را آموخته باشیم.
از یک صبح عادی تا پرسشی دربارهٔ سرنوشت تمدن، یکی از ویژگیهای بارز «انقراض آرام»، شیوهٔ ورود آن به موضوع است. نویسنده بحث را با تعاریف پیچیده و اصطلاحات دانشگاهی آغاز نمیکند. بلکه ابتدا خواننده را به دنیای آشنا و روزمرهاش میبرد. فصل نخست با عنوان «یک صبح کاملاً عادی» به روزمرگیهایی اشاره میکند که شاید هرگز به آنها فکر نکرده باشیم. در فصل «وقتی سرعت به معیار تبدیل میشود»، بحث از شتاب زندگی فراتر رفته و به تغییر در ارزشگذاری اجتماعی میرسد: اینکه چگونه سریع بودن، از یک مزیت عملی به معیاری برای سنجش کارآمدی و حتی شایستگی انسان تبدیل میشود.
از روایت یک بحران تا تلاش برای سنجش آن، بخش دیگری از اهمیت «انقراض آرام» به افق نظریای مربوط میشود که نویسنده برای این ایده ترسیم میکند. در مقدمهٔ کتاب، مفهوم «ظرفیت خودگردانی تمدنی» یا CSGC مطرح میشود؛ مفهومی که سعی دارد توانایی یک جامعه را برای تنظیم آگاهانهٔ توجه، میل، معنا، تعارض و فناوری توضیح دهد. در ادامه این چارچوب، ایدهٔ «شاخص انقراض آرام» یا CEI نیز معرفی شده است؛ شاخصی پیشنهادی برای بررسی فرسایش این ظرفیتها در سطوح مختلف، از افراد و سازمانها تا جوامع و محیطهای دیجیتال.
چرا «انقراض آرام» میتواند برای خوانندهٔ امروز جذاب باشد؟ برخی کتابها تجربهای کاملاً نو را به خواننده معرفی میکنند. برخی دیگر به موضوعاتی میپردازند که سالها با آنها آشنا بودهایم، اما هرگز نتوانستهایم بهروشنی آنها را توضیح دهیم. «انقراض آرام» به گروه دوم نزدیکتر است. ممکن است هنگام خواندن آن به آخرین باری فکر کنیم که یک کتاب را بدون وقفه مطالعه کردهایم؛ به گفتوگویی که میتوانست عمیقتر شود، اما نشد؛ به زمانی که قرار بود استراحت کنیم و باز هم نتوانستیم از جریان بیپایان اطلاعات فاصله بگیریم. شاید به رابطههایی فکر کنیم که با وجود پیامهای فراوان، در آنها کمتر شنیده میشویم. یا به روزهایی که پر از فعالیتاند، اما وقتی تمام میشوند، بهسختی میتوانیم بگوییم چه چیزی از آنها در ذهنمان باقی مانده است.
نویسنده با کنار هم قرار دادن این تجربیات، امکان نگاه تازهای به زندگی معمولی را فراهم میکند. کتاب، در سطح فردی، میتواند برای خوانندگانی جذاب باشد که با مسئلهٔ تمرکز، شتاب زندگی و یافتن معنای پایدار درگیرند. در سطح اجتماعی، مخاطبان علاقهمند به جامعهشناسی، فلسفهٔ فناوری، آیندهپژوهی، آموزش و مدیریت نیز میتوانند در پرسشهای آن موضوعاتی برای تأمل بیابند. نکتهٔ مهم این است که کتاب برای همراه کردن خواننده، لزوماً به تصویر کردن آیندهای فاجعهبار متوسل نمیشود. نگرانی اصلیاش از نوع دیگری است: اینکه شاید برخی از مهمترین تواناییهای انسانی، پیش از ناپدید شدن، به تدریج از زندگی عادی کنار بروند؛ آنقدر آرام که متوجه نشویم چه چیزهایی دیگر بهآسانی گذشته ممکن نیستند. «انقراض آرام» بیش از آنکه کتابی دربارهٔ پایان باشد، دعوتی است برای دیدن آنچه هنوز میتوان حفظ کرد؛ پیش از آنکه دیرتر از آن شود که بفهمیم چه چیزی را از دست دادهایم.



