صفینژاد: نبوغی که به هایدگر و دریدا رسید

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، نخستین نشست سالانه «بازخوانی آثار و آراء جواد صفینژاد» در تاریخهای ۵ و ۶ آبان ۱۴۰۵ به همت نشریه سرونامه و با همکاری انجمن انسانشناسی ایران و حمایت پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات در این پژوهشگاه برگزار میشود. هدف این نشست، بررسی آثار، روشهای پژوهش و میراث فکری جواد صفینژاد از منظرهای انسانشناسی، جامعهشناسی، تاریخ اجتماعی، مطالعات روستایی و عشایری، آب و قنات است.
احمد مسجدجامعی در این نشست، جواد صفینژاد را پژوهشگری در عرصههای نادیده فرهنگ معرفی کرد و گفت: او به صحبت با مردم مینشست و راز یک تمدن ماندگار را کشف میکرد. وی با اشاره به شخصیت خاص و روش پژوهشی صفینژاد افزود: او پژوهشگری جزئینگر بود که ایران را نه تنها از طریق کتابها و آثار باستانی میشناخت، بلکه به دنبال کشف رازهای پنهان تمدن ۷هزار ساله کشور بود. او به جستجوی ترکیبات مختلف زبانی میپرداخت و واژهها را شناسایی و به زبان اضافه میکرد. ذهن خلاق ایرانی را کشف و ظرفیتهای موجود را شناسایی میکرد.
مسجدجامعی در ادامه اظهار داشت که ما هنوز الگوی توسعه خود را پیدا نکردهایم و این غفلت ناشی از عدم آگاهی است. او گفت: ما در فریب هستیم و شاهد آن هستیم که کوروش جدیدی خلق شده است که روایت زمانه است. کدام کوروش؟! ما چشمهها و قناتهای خود را به دلیل ناآگاهی خشک کردهایم و اگر تمدن ۷هزار ساله خود را بشناسیم، اینگونه با آن برخورد نخواهیم کرد. در پایان، وی پیشنهاد ساماندهی کتابخانه جواد صفینژاد زیر نظر کتابخانه ملی یا بنیاد دایره المعارف را مطرح کرد.
در ادامه نشست، متن پیام مکتوب اریک هوگلاند، پژوهشگر و صاحبنظر مطالعات ایران، قرائت شد. هوگلاند در این پیام به همکاری خود با موسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی در سال ۱۳۵۰ اشاره کرد و گفت: در آن سالها با جواد صفینژاد آشنا شدم و یکی از چیزهایی که از او آموختم این بود که چگونه با کشاورزان و روستاییان ایرانی به گفتگو بنشینم و به دغدغهها و ناکامیهایشان از برنامه اصلاحات ارضی دولتی گوش بسپارم. هوگلاند افزود: «صفی جان» نه تنها کارشناس برجستهای در زمینه ساختارهای اقتصادی و اجتماعی روستایی بود، بلکه متخصصی تمام عیار در تاریخ ایران و به ویژه زادگاهش، شهر ری، ادبیات، شعر، دین، آداب و رسوم اجتماعی و به شکلی دلپذیر در زمینه سفره و آشپزی ایرانی بود. صفینژاد عاشق پژوهش و ابتکار، خطرپذیر و متواضع بود.
احمد امینی، پژوهشگر تاریخ اجتماعی ورامین، در پنل نخست این نشست گفت: کسی را ندیدم که مانند استاد صفینژاد به ابتکار و خلاقیت در علوم اجتماعی عشق بورزد. اگرچه در این زمینه کارهای بزرگی انجام شده بود، اما به طور رسمی غربی بود. استاد صفینژاد آن را به سطح جامعه برد و خود به سطح جامعه رفت. او حرفهای تازه را یافت و شنید و راهحلهایی برای مسائل پیدا کرد. او از تحقیق، کشف، ابتکار و خلاقیت، از سوی هر کس که باشد، لذت میبرد. او خطرپذیر و متواضع بود و مسائل بکر ایرانی، ملی و محلی را دنبال میکرد. وی به همت خود برای افتتاح موزه مردمشناسی در ورامین با ۲۰۰ قلم از اقلام مرتبط اشاره کرد و گفت: این موزه انبار شد.
جبار رحمانی، رئیس انجمن انسانشناسی ایران، در این نشست با اشاره به نوعی نادیدهانگاری نسبت به آثار جواد صفینژاد گفت: هر جای دنیا پژوهشگری مانند صفینژاد داشتند، موسسهای برای ادامه راه او تأسیس میکردند. اما سوال اینجاست که چرا او مهجور مانده یا حذف میشود. وی افزود: در شرایطی که محققانی با تقلیلگرایی تنها تنه و مولد اصلی را در علوم اجتماعی توضیح میدهند، محققانی چون صفینژاد پای خود را روی زمین گذاشتند و با جزئینگری ریشههایی را که اصلی نیستند، بررسی کردند. این نگاه ریزوماتیک، فهم سیال، پویا و جزء به جزء در فرهنگ ایرانی را دارد که به دنبال مرکز و ستون نیست، بلکه به دنبال فهم مویرگی است که میتواند خون را به همه اجزا برساند و سرپا بماند. بنابراین برای فهم مطالعات جواد صفینژاد در این رویکرد باید صبور بود. پروژه او دفاع از ایران در مقابل نفیکننده آن بود.
رحمانی همچنین گفت: علوم انسانی ایران اگر بخواهد علوم اجتماعی خود را داشته باشد، باید به جواد صفینژاد و همه آنچه به فهم تجربهمند اشاره دارد، برگردد. او در روستا قدم زده، زیست کرده و جزئیات زندگی مردم را ثبت کرده و میتواند آن را نشان دهد. این دست محققان در نقطه عطفی در تاریخ ایران هستند و بزنگاه تاریخ اجتماعی را خوب فهمیدهاند. وی افزود: دو دانشگاه تهران و علامه به مثابه نماد دو نیروی غلبه یافته در علوم اجتماعی ایران، با تمام ظاهر متضاد خود، در عقیم ماندن این نوع از علوم اجتماعی همکاری کردهاند و آن را در غبار کشمکش خود نادیدنی کردهاند.
محمدرضا تهمک در این نشست با اشاره به شیوه پژوهش صفینژاد گفت: او نظریه آزمایی نمیکند، اما بر پایه مردمشناسی و مردمنگاری متکی بر دیسیپلین خودش نظریهپردازی میکند. صفینژاد به جای اینکه درگیر هایدگر و دریدا شود، با نبوغی که داشت به آنها رسیده بود. وی افزود: شناخت ما از ایران کم است. عمده کاری که انجام شده مرتبط با زندگی روستایی و عشایری است و قریب به سه چهارم حوزه شهری جمعیت مغفول مانده است که اگر انسانشناسی به آن سمت برود، میشود با سبک جواد صفینژاد به زبان اجتماعی در مورد جامعه ایران صحبت کرد.
در نشست «بازخوانی آثار و آراء زنده یاد جواد صفینژاد»، محمد حسین پاپلی یزدی در ارتباطی آنلاین در خصوص جواد صفینژاد سخن گفت و تأکید کرد: او دانشجویان بسیاری را پرورش داده است که در مونوگرافیها همراه او بودهاند. میراث علمی و اخلاقی او ماندگار خواهد بود. در ادامه روز نخست این نشست، پوریا گل محمدی نتایج پژوهشی با عنوان «از قنات تا ایسیل» با موضوع بازخوانی سازه و نهاد بومی آب در پرتو اندیشه و روش پژوهشی جواد صفینژاد را ارائه داد. همچنین احمد داغستانی به ارائه نتایج پژوهش مرتبط با «کرمانجهای خراسان به مثابه امر اجتماعی فراگیر؛ بازخوانی روش شناختی جواد صفینژاد در مطالعه یک زیست بوم عشایری» پرداخت.
نخستین نشست سالانه «بازخوانی آثار و آراء جواد صفینژاد» در تاریخهای ۵ و ۶ آبان ۱۴۰۵ با همت نشریه سرونامه، همکاری انجمن انسانشناسی ایران و حمایت پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات در این پژوهشگاه برگزار میشود.



