پیشههای فراموششده گیلان: داستانهایی از گذشتههای دور

کفایت آریاییفر، که به همراه همسرش که اهل گیلان است، به تحقیق درباره فرهنگ محلی این استان پرداخته، بیش از سه دهه است که در گیلان زندگی میکند و نتایج تحقیقات خود را در نشریات محلی منتشر کرده است. او دارای مدرک کارشناسی ارشد در رشته عکاسی است و علاوه بر تدریس در دانشگاه، در زمینه تاریخ و هنر محلی نیز پژوهش میکند. کتاب «عکاسان و عکاسخانههای گیلان» از جمله آثار منتشر شده اوست.
کتاب «پیشههای رو به فراموشی» بهانهای شد تا با آریاییفر درباره این اثر و تلاشهایش در زمینه تحقیق و نگارش گفتوگو کنیم. این کتاب توسط نشر فرهنگ ایلیا منتشر شده و به بررسی مشاغل و پیشههایی میپردازد که روزگاری رونق داشتهاند و اکنون به دلیل پیشرفت فناوری و تغییرات زندگی، به فراموشی سپرده شدهاند. نویسنده برای تدوین این کتاب، با افرادی از مشاغل مختلف گفتوگو کرده و از آنها درباره شغل، پیشینه و زندگیشان پرسیده است. نتیجه این کار، اثر پژوهشی جذابی است که به معرفی ۳۱ شغل از جمله ارابهچی، پالاندوز، تفنگساز و دیگر مشاغل میپردازد.
آریاییفر در گفتوگو با خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد در رشت، به نوشتههای خود در زمینه هنر و عکاسی در نشریات محلی مانند گیلهوا و دادگر و همچنین انتشار تصاویر قدیمی از رشت اشاره کرد و گفت: تصمیم گرفتم این کار را بهصورت هدفمندتر انجام دهم و به یک سوژه اجتماعی به شکل پیوسته بپردازم. به همین دلیل به موضوع مشاغل توجه کردم، زیرا مشاهده میکردم که دانشجویان در دانشگاه از برخی مشاغل اطلاعی ندارند؛ مشاغلی که هنوز هم وجود دارند و کاملاً از بین نرفتهاند.
او به انجام تحقیقاتی درباره مشاغل رو به فراموشی و انتشار یافتههای خود در مجله محلی گیلهوا اشاره کرد و افزود: اولین مطلب درباره سفالگری بود که همراه با عکس در این نشریه منتشر شد و به تدریج دو صفحه به من اختصاص یافت که عنوان آن «دَسهنر» به معنی هنرِ دست بود.
آریاییفر ادامه داد: پس از ادامه این یادداشتها، نشر فرهنگ ایلیا خواستار تدوین منسجم این تحقیقات در قالب یک کتاب شد. در این راستا، درباره چند شغل دیگر در کوهستانها، ییلاقات و مناطق دورافتاده گیلان بهویژه از افراد سنوسالدار که تجربههای ارزشمندی داشتند، تحقیق کردم و دریافتم که این مشاغل تأثیر اقتصادی و اجتماعی زیادی بر زندگی افراد داشته و به آنها اعتبار میبخشیده است.
او به شغل پالاندوز اشاره کرد و گفت: در گفتوگوهای شفاهی با فردی که در این حرفه مشغول بود، متوجه شدم که پالاندوز دارای وجهه بالاتری از برزگر بوده و بهعنوان صنعتکار شناخته میشده است. این امر علاوه بر اینکه دستمزد بالاتری برای او به ارمغان میآورده، جایگاه اجتماعی والایی نیز برای او فراهم کرده بود.
آریاییفر همچنین به بانویی شکستهبند در منطقه تالش به نام «پامچال» اشاره کرد و گفت: برخی از این مشاغل هنوز وجود دارند، اما برخی دیگر مانند چاربدار که به دو نوع شالیزار و ییلاق تقسیم میشدند، به دلیل هموار شدن مسیرها و استفاده از خودرو، به فراموشی سپرده شدهاند.
او با بیان اینکه میراث فرهنگی تنها به معماری یا آثار باستانی محدود نمیشود، گفت: آداب و رسوم، کارآواها، رقصها، صنایع دستی، زبان، گویش و لهجه نیز جزو میراث فرهنگی به شمار میروند، زیرا همه اینها متناسب با جغرافیا و بافت طبیعی هر منطقه شکل گرفتهاند. او به رقصهای محلی اشاره کرد و گفت که این رقصها از فرهنگ مردمان هر منطقه نشأت میگیرند و هر حرکت و فرم در رقص، نمایانگر مفاهیم ارزشمندی است که ریشه در شغل و محیط زندگی آنها دارد. از جمله بارزترین رقصها در گیلان، رقص قاسمآبادی است که اقتباسی از چایچینی و دروی برنج است.
این مدرس دانشگاه به استفاده فراگیر از هوش مصنوعی اشاره کرد و گفت: حفظ جان، برقراری ارتباط و یادگیری، فعالیتهای اصلی بشر اولیه بوده است. هنر در زمان فراغت پدید آمده و با وجود گسترش استفاده از هوش مصنوعی، اطلاعات و دادهها جزو مهم آن هستند. پژوهشها و تحقیقاتی که محققان انجام میدهند، در واقع فراهم کردن داده برای بهرهبرداران از هوش مصنوعی است.
آریاییفر در پایان گفتوگو، شناخت تکیهگاه و داشتههای فرهنگی را عامل مهمی در مفهوم بخشی به زندگی دانست که موجب تحکیم پیوندهای بین نسلی و روشن کردن مسیر پیش روی زندگی ما میشود. او بر اهمیت آشنا کردن نسل جوان با این مولفههای فرهنگی تأکید کرد و پژوهشهایی مانند پیشههای رو به فراموشی را تلاشی در همین راستا ذکر کرد. او همچنین به کتاب قبلی خود با عنوان «عکاسان و عکاسخانههای گیلان» اشاره کرد و از تدوین کتابی با عنوان «حافظه شفاهی عکاسان آتلیهدار پهلوی دوم» با همکاری یکی دیگر از پژوهشگران استان خبر داد و فعالیتهای اینچنینی را گامهایی استوار برای حفظ فرهنگ این سرزمین دانست که نسلهای آینده از آن بهرهمند خواهند شد.



