اقلیم خوزستان: تأثیرگذار بر تخیل قیصر

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، هشتم آبان ماه، سالروز درگذشت قیصر امینپور، شاعری است که با زبان معیار و در فضای انقلاب و دفاع مقدس به شهرت رسید. اما همواره این سوال مطرح بوده که آیا کلام او با اقلیم زادگاهش در خوزستان پیوند دارد یا خیر. در این مصاحبه، با نگاهی به آثار مختلف او، به دنبال پاسخ به این پرسش هستیم که آیا اشعار قیصر تنها بازتاب زمانه بودهاند یا ریشه در جغرافیای خوزستان نیز دارند؟ در این راستا، گفتوگویی با ارمغان بهداروند، شاعر و نویسنده خوزستانی، انجام شده است.
در کتابهای اولیه قیصر مانند «در کوچه آفتاب» و «تنفس صبح» که تحت تأثیر فضای انقلابی و جنگ قرار دارند، واژهها و تصاویری چون خاک، آفتاب، درخت و آب تا چه اندازه نمایانگر زیست اقلیمی و خوزستانی سالهای اولیه زندگی او هستند؟ آیا این تصاویر را میتوان صرفاً نتیجه فضای زمانه دانست یا ریشهدار در اقلیم زادگاهش یعنی گتوند هستند؟ به طور قطع، این دو وضعیت از یکدیگر جدا نیستند. در آثار «کوچه آفتاب» و «تنفس صبح»، فضای انقلاب، جنگ و آرمانخواهی جمعی بیشتر به چشم میخورد؛ اما زبان شاعر تنها بازتاب ایدئولوژی و شرایط تاریخی نیست. شاعر جهان را از دریچه تجربههای شخصی خود نیز میبیند.
عناصری چون خاک، آفتاب، آب و درخت در شعر قیصر علاوه بر تجربههای کودکی و تأثیرات موقعیتی، با مولفههای نمادین و نشانههای اجتماعی نیز ارتباط دارند. خوزستان، سرزمین رود، کوه، نخل، نفت و کشاورزی است و این ویژگیها بخشی از تجربههای روزمره اهالی این سرزمین هستند و به عنوان بخشی از حافظه جمعی افراد عمل میکنند. هرچند از نظر پژوهشی، نمیتوان هر تصویر طبیعی را مستقیماً به زادگاه شاعر نسبت داد و برای اثبات این پیوند، باید متن شعرها، تاریخ سرایش و زندگینامه شاعر را به طور همزمان تحلیل کرد. بنابراین، بهتر است بگوییم اقلیم خوزستان یکی از لایههای احتمالی و قابل تأمل در شکلگیری تخیل قیصر است، نه تنها عامل تعیینکننده آن.
فضای انقلابی و جنگ نیز به این عناصر معنایی تازه بخشیده است؛ به عنوان مثال، خاک میتواند نماد وطن باشد، آب نشانه زندگی و آفتاب نماد امید و رهایی. وقتی به مجموعههایی مانند «آینههای ناگهان» یا کتابهای پایانی او یعنی «گلها همه آفتابگردانند» و «دستور زبان عشق» میرسیم، نگاه قیصر به طبیعت و جهان پیرامون عمیقتر و تغزلیتر میشود. آیا در این شعرهای پختهتر، نشانهای از ماندگاری یا رسوب آن جغرافیای کودکی (رود کارون، کوه و دشت گتوند) در ذهن شاعر مشاهده میکنید؟ در دفترهای واپسین قیصر، با شاعری مواجه هستیم که از جهانی درونیتر و شعری قابل تأملتر برخوردار است. شاعر با نگاهی عمیقتر به پیرامون خود مینگرد.
در این مرحله، طبیعت و جغرافیا بیشتر در خدمت انتقال مفهوم هستند و ساختار اندیشه و عاطفه شاعر وابستگی بسیار کمتری به مولفههای زیستی و جغرافیایی دارند. شاعر در بهکارگیری مولفههای بومی خوزستان همچون رودها، پلها و شهرها، تنها به انتقال تجربههای انسانی میپردازد و استفاده از نامهای مشخص مربوط به موقعیت، ناشی از وابستگی و نزدیکی شاعر با محیط است. اقلیم در شعر قیصر به تدریج به عنوان اولویتی درونی شده استمرار مییابد و شواهد این مولفه را از روایت منظر تا طرح فلسفههای اجتماعی میتوان مطالعه کرد.
در شعرهای ابتدایی قیصر، طبیعت تنها کارکرد روایی دارد، اما در شعرهای متاخر، طبیعت در اندیشه شاعر بروز پیدا کرده و صرفاً به عنوان یک تصویر شاعرانه یا رویکرد استعاری به کار نمیرود. در برخی شعرهای حماسی یا شعرهایی با فضای مقاومت، ریتم و لحن کلام به گونهای حماسی است که با روحیه مردمان جنوب همخوانی دارد. آیا لحن حماسی یا صمیمیت غزلهای قیصر نسبتی با زبان گفتار و فرهنگ عامه خوزستان دارد که بتوان نمونهای از آن را در شعرهایش یافت؟ به طور حتم، لحن شاعر تحت تأثیر زمان و مکان و شرایط حاکم بر موقعیت است و نخستین دفاتر شعر قیصر به دلیل تقارن انقلاب و جنگ متاثر از تجربههای جمعی و موقعیت تاریخی مذکور است. اما نمیتوان این موضوع را نادیده گرفت که زاده شدن در جنوب و نزدیکی شاعر با زیستبوم خوزستان در شکلگیری حسی و ابرازات عاطفی و تعمیق لحن جنوبی قیصر مؤثر بوده است.
شاید اگر بخواهیم مصداق آشکارتری برای تأثیر موقعیت بر لحن شعر قیصر مطرح کنیم، ریتم تند جملهها و کوتاهی جملات در شعر قیصر و وضوح عاطفه در متن شعر است. این ویژگی به عنوان صورتی ویژه در رابطهآفرینی قیصر و مخاطبانش نقشی تعیینکننده دارد. سادهنویسی هویت زبانی شعر قیصر است، خصیصهای که نمیتوان آن را ناشی از جنوبیبودن قیصر ندانست. نزدیکی به زبان گفتار و تراکم موسیقایی متن در آثار او، به ویژه در آثار متاخرش، میتواند به حافظه زیستی او مربوط باشد که بعدها در ذات شعری او تقویت شده است.
به نظر شما، ضرورت تأسیس یک موزه ادبیات در استان یا زادگاه قیصر تا چه اندازه در هویت بخشی و انتقال میراث ادبی ملموس به نسل آینده تأثیرگذار است؟ تأسیس موزه به عنوان یاد و یادبودی از شاعر خود به خود محترم است، اما اگر به بهانه نام و نشان قیصر بتوان مرکزی زندهتر که در تولید نسل ادبی، آموزش و ارتباطآفرینیهای شعری و دانشگاهی تأثیرگذار باشد، تأسیس کرد، قطعاً خوشحالی دوچندانی برای دوستداران قیصر و اهالی ادبیات خواهد داشت. به هر حال، قیصر و آثارش بخشی از تاریخ ملموس و میراث معنوی روزگار ما هستند و حفظ و نگهداری و ارائه آثار، تکلیفی برای این روزگار و تحویل به دیگر روزگاران است. اما بنا به تجربیات هیجانی، معمولاً این اقدامات بعداً رها شده و به نتیجهای که لازم است ختم نمیشوند.
گتوند، زادگاه قیصر، یکی از زیباترین موقعیتهای طبیعی کشور را دارد. شهری که در پیوند رودخانه، بیشه و کوه میتواند به عنوان پایگاهی برای ادبیات معرفی شود. اگرچه انتساب شاعر به جغرافیا میتواند عامل محدودکنندهای برای نام و نشان او باشد، اما سیر تکوین شاعر و شعرش نمیتواند بدون توجه به زادگاه و موقعیت بالندگی او باشد. در کل، پیشنهاد من این است که به جای صرف هزینه برای تأسیس موزه، مرکزی پرنشاط که با تصدی اهالی فرهنگ و هنر مدیریت شود، طراحی شود که در شناخت قیصر و ادامه او در روزگار پس از او فعالیت کند. آنچه مهم است این نکته است که قیصر در کوتاهترین زمان ممکن از یک منطقه دور از مرکز به شاعری نامآشنا برای ایران و شاعران فارسیزبان خارج از مرزهای ایران بدل گردید.



