از کلام به نغمههای معنوی: سفری به دنیای ترانههای آیینی

سرویس ادبیات پایگاه خبری الفبای رشد – رضا اسماعیلی، پژوهشگر و شاعر آیینی: محمدرضا سهرابینژاد، یکی از شاعران نسل اول انقلاب و از یاران زندهیادان سلمان هراتی، سیدحسن حسینی و قیصر امینپور به شمار میآید. این شاعر شناختهشده، دارای گواهینامه درجه یک هنری از وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی است. سهرابینژاد از نوجوانی و در سال ۱۳۵۲، به دنیای شعر و ادب وارد شد و از آن زمان تا کنون، آثارش علاوه بر انتشار در مجموعههای مستقل، بهطور پراکنده در نشریات، جنگهای ادبی و گزیدههای شعر نیز به چاپ رسیده است. هرچند او در قالبهای مختلف شعری تجربه کرده، اما در حافظه ادبی جامعه بیشتر به خاطر رباعیهای ناب و دوبیتیهای اصیل و هویتمندش شناخته میشود؛ سرودههایی که نمایانگر ذوق، اندیشه و نگاه خاص او به جهان پیرامون هستند. تاکنون بیش از ۲۵ اثر از او منتشر شده است که شامل مجموعههای شعر و آثار پژوهشی میباشد. آثار او شامل «ناگهان زلال»، «اشارات اشک»، «خلوت است همیشه خیابان بهشت»، «شقالقمر»، «گزیده ادبیات معاصر (شماره ۲۲)»، «نفرین به دستی که قفس ساخت»، «باران کبوتر»، «پرواز چلچلهها»، «از صاعقه تا باران»، «در خون زلال کربلا ریشه ماست»، «یاقوت شکسته»، «گل شیپوری»، «نیلوفرهای مهتابی»، «بر شانههای رود دریاها شناورند»، «اقیانوسهای مستطیل»، «فواره گل»، «وطنم ابراهیم»، «به قول معروف»، «این همه باران (دفتر رباعیها و دوبیتیها)» و «تجلی قرآن در غزلیات سعدی» میباشد. همانطور که اشاره شد، سهرابینژاد از سالهای اولیه انقلاب با رباعیهای ناب و دوبیتیهای شناسنامهدارش شناخته میشود؛ شعرهایی که در زمان خود، جایگاهی شایسته در مطبوعات ادبی داشتند و نام او را بهعنوان شاعری صاحبسبک بر سر زبانها انداختند. البته در دیگر قالبهای شعری نیز آثار ارزشمندی از او وجود دارد، اما به نظر میرسد در ذهن و خاطره جامعه ادبی ما، سهرابینژاد بیشتر با رباعیها و دوبیتیهایش شناخته میشود؛ بهویژه رباعیهای فاخر و استواری که در دهه نخست انقلاب، با زبان قوی و اندیشه محکم، جلوهای خاص به شعر او بخشیدند.
در این یادداشت، به تازهترین مجموعه شعر این شاعر نامآور انقلاب با عنوان «نفرین به دستی که قفس ساخت» خواهیم پرداخت. این دفتر توسط نشر «همسایه» در سال ۱۴۰۵ در ۱۰۸ صفحه منتشر شده و جلوههایی از نگاه اجتماعی و انسانی شاعر را به تصویر میکشد. این مجموعه شامل ۶۱ سروده در قالبهای غزل، مثنوی و چهارپاره است که در موضوعات اجتماعی، آیینی و توحیدی شکل گرفتهاند. زبان بیشتر سرودههای این دفتر، زبان محاورهای است و برخی دیگر با زبان معیار نوشته شدهاند. استفاده از زبان محاوره، علاوه بر ایجاد صمیمیت و نزدیکی با مخاطب، به شعرها آهنگی دلنشین و بیانی روان بخشیده است. بسیاری از این سرودهها، بهویژه از نظر آهنگ و ساختار کلام، قابلیت ترانهشدن و اجرا در قالب سرود را دارند و میتوانند علاوه بر خواندهشدن، در پیوند با موسیقی نیز مخاطبان خود را جذب کنند. شاعر در این مجموعه نیز مانند آثار دیگرش، در کنار شعرهای دینی و آیینی، به موضوعاتی پرداخته است که با زندگی، رنجها، آرزوها و دغدغههای انسان امروز ارتباطی ناگسستنی دارند. ما در این مجموعه شاهد جهان متنوعی از تجربههای انسانی، باورهای دینی، خاطرات کودکی و دغدغههای اجتماعی هستیم. زبان ساده و صمیمی، استفاده از زبان محاوره و گرایش به روایتهای عاطفی، از ویژگیهای بارز این سرودههاست.
در ادامه، با خوانش و بررسی نمونههایی از سرودههای این دفتر، تلاش خواهیم کرد دریچهای به جهان معنایی و ادبی آن بگشاییم و جلوههای مختلف اندیشه و احساس شاعر را شناسایی کنیم. در این مسیر، علاوه بر بررسی درونمایهها و مضامین، به ویژگیهای زبانی، شگردهای ادبی، ظرفیتهای تصویری و چگونگی بازتاب دغدغههای اجتماعی و انسانی در شعرها نیز خواهیم پرداخت تا از این طریق، شناختی روشنتر از جهان شعری و شیوه بیان شاعر به دست آوریم. همانطور که اشاره شد، بخش قابل توجهی از آثار شاعر در این دفتر، در قالب ترانه و به زبان محاوره سروده شدهاند. در این شعرها، زبان محاوره (گفتاری) تنها وسیلهای برای سادهگویی نیست، بلکه با فضای عاطفی و روایی اثر تناسب دارد. برای نمونه، بازخوانی بخشی از شعر «زوّار خراسان» خالی از لطف نیست:
از در خونه ما روزی دو بار قطاری رد میشه با سرعت برق میره و دور میشه از چشمای ما میره سمت آفتابِ توی شرق! زن و مرد و بچّه پشت پنجره وایسادن دس واسهمون تکون میدن شادی دلاشونو مسافرا با گل خنده به ما نشون میدن چشم مادرم کمی که خیس میشه گریههاش دل منو چاک میکنه زیر لب یواش میگه: «آقا سلام!» چشمشو با چادرش پاک میکنه!
قطاری که از کنار خانه میگذرد، به نشانهای از اشتیاق زیارت و حسرت دوری تبدیل میشود. نگاه کودکانهٔ راوی به اشکهای مادر، بهتدریج معنای عمیقتری مییابد و روشن میشود که این قطار، علاوه بر جابهجایی مسافران، آرزوی زیارت را نیز با خود میبرد. امتیاز شعر، در تبدیل یک رویداد سادهٔ روزمره به روایتی عاطفی و باورپذیر است؛ روایتی که زبان محاوره در صمیمیت آن نقشی اساسی دارد. در شعر «چرخ فلک» نیز شاعر از تجربهای آشنا آغاز میکند و آن را به تمثیلی از فرازونشیب زندگی بدل میسازد. بالا رفتن، غرور، بیم از فرود و سرانجام حسرت جوانی، اجزای این روایتاند. زبان گفتاری و لحن طنزآمیز شعر، در پایان جای خود را به اندوه گذر عمر میدهد:
چرخ فلک بازی جالبی بود تجربهای خوب واسۀ آدما راحت تورو بالا میبرد، اما تو پایین نمیخواستی بیای از بالا! بالا که بودی غرورت گُل میکرد باد توی آستین دلت میافتاد پایین که میاومدی، میترسیدی کنف بشی یه وخ پیش رفیقاد کرایۀ چرخ فلک چقد بود؟ یه سکّه بیارزش «دوزاری» به صاحب چرخِ فلک میدادی تا آرزوت واز دلت درآری!
در «دلم میخاد بچه بشم دوباره» نیز خاطرات بازیهای کودکانه، خانههای قدیمی، کبوترها و آرزوهای کوچک، فضایی نوستالژیک میآفرینند. اما شعر در میان این یادها، به دشواریهای زندگی خانواده و نگرانی کودک از نداشتن پول دارو برای پدر میرسد. این چرخش، خاطرهٔ کودکی را از قلمرو حسرت شخصی بیرون میآورد و به تجربهای اجتماعی پیوند میزند. در سوی دیگر این جهان شعری، طبیعت بستری برای بازتاب اندیشههای دینی و انسانی است. در «قیامت بهار»، رویش دوبارهٔ طبیعت به نشانهای از رستاخیز تبدیل میشود:
کلاغا یواش یواش کوچ میکنن مثل کولیایِ در به در میشن صدای چلچههارو میشنون از رسیدن بهار خبر میشن باغ افسرده و دشت خشکیده کفن برفی رو پاره میکنن زمین مُرده نفس میکشد باز مرگِ زندگی روچاره میکنن پیرهن برف و در آوردن، حالا پیرهن سبزی میپوشن شاخهها برای دیدن فصل عاطفه سبزهها قدمیکشن، میان بالا وقتی آفتاب روی شمشاد میباره رنگ پیری شو، می شوره میبَره دوباره باغچه جوون میشه، بازم نازشو پرنده با جون میخره! مخمل سبز پُر از گل شده خاک سایه انداخته پرستو رو زمین کنار زمزمۀ جویِ روون رقص دلربای گلهارو ببین! * حالا باور میکنی قیامی هس مُردهها زنده میشن تو روزگار؟ تا قیامتِ بزرگ و، «رو» کُنه؛ یه قیامتِ «کوچیکیهِ» بهار!
اشاره به سخن پیامبر اسلام(ص) در پانوشت شعر دربارهٔ یادآوری رستاخیز هنگام دیدن بهار نیز پشتوانهٔ معنایی شعر را آشکار میکند. با این حال، چون پیوند بهار و رستاخیز در سنت دینی و ادبی ما پیشینهای دیرینه دارد، ارزش هنری سروده بیش از اصل اندیشه، به تازگی تصویرها و چگونگی بازآفرینی آن وابسته است. تاملی در شعرهای آیینی و رضوی یکی از ویژگیهای درخور توجه در سرودههای دینی و آیینی سهرابینژاد، برخورداری از سلامت مضمونی و اعتقادی است؛ ویژگی ارزشمندی که میتوان ریشه آن را در دانش قرآنی و بینش دینی شاعر جستوجو کرد. انس عمیق و مأنوس بودن شاعر با آموزههای وحیانی و قرآنی و معارف اهل بیت(علیهم السلام)، به او این امکان را داده است که در بازآفرینی مفاهیم دینی، از لغزشهای معنایی و کژتابیهای اعتقادی به دور بماند و میان شور شاعرانه و شعور دینی پیوندی متعادل و سنجیده برقرار سازد. از این منظر، شعر آیینی او افزون بر برخورداری از عاطفه و زیبایی ادبی، از پشتوانهای معرفتی بهرهمند است که به استواری معنا و اعتبار محتوایی آن یاری میرساند. شعرهای آیینی و رضوی نیز بخش مهمی از سرودههای این دفتر را دربرمیگیرند. در «قدمگاه» و «شعری برای امام رضا»، زبان نیایشی، آرزوی زیارت و احساس فروتنی در برابر امام، فضای عاطفی شعر را شکل میدهند. تکرار «کاش» در «قدمگاه»، زنجیرهای از آرزوها میسازد و اشتیاق گوینده را به همراهی با جهان زیارت نشان میدهد. در «شعری برای امام رضا» نیز ترکیب «سرشار از تهی شده بودم» از جمله عبارتهایی است که به سبب پیوند دو مفهوم ظاهراً ناسازگار، ظرفیت معنایی بیشتری دارد. پنجره فولاد، آمیزهای موفق از تصویر و روایت شبیه برگهای پاییزی با چمدان اندوه پیاده شد. ناگهان باران گرفت و پنجههای غریب با «پنجرۀ فولاد» آشنا شد! سبز با زمزمهای شاد سوار شد قطار به راه افتاد! در میان این آثار، «پنجره فولاد» به دلیل ایجاز و روایت تصویری، جایگاهی درخور توجه دارد. زائری با چمدانی از اندوه میآید، با پنجرهٔ فولاد پیوند مییابد و سرانجام با حالوهوایی دگرگونشده به قطار بازمیگردد. شاعر بهجای شرح مستقیم دگرگونی روحی شخصیت، آن را در سه تصویر کوتاه نشان میدهد. واژهٔ «سبز» نیز میتواند نشانهای از امید و طراوت دوباره باشد. این شعر نمونهای از توانایی شاعر در بهرهگیری از تصویر و روایت، بهجای توضیح مستقیم احساس است. آیه تطهیر، دعوت به مهرورزی در سروده «آیه تطهیر»، مهرورزی در کنار طهارت روح و صفای باطن، چونان دو گوهر درخشان، جانمایه و کانون معنایی شعر را تشکیل میدهند. هرچند بیان مستقیم پیام اخلاقی در بخشهایی بر ظرفیت تصویرپردازی غلبه میکند:
باز آهنگ طراوت میکنم ازگُل و باران حکایت میکنم از درخت مِهر، سیبی میکَنم در میان شهرقسمت میکنم بوسه بردست محبت میزنم از صمیمت حمایت میکنم عشق این تنهاغریب شهررا دوست میدارم رعایت میکنم با دلی روشن تراز آیینهها هر تبسّم را اجابت میکنم آیه تطهیر دلهامان، صفاست روز و شب آن را تلاوت میکنم میکنم گر مهربانی با کسی از دل عاشق اطاعت میکنم!
در مجموع، شعرهای مورد بررسی نشان میدهند که سهرابینژاد در قلمروهای گوناگون، از ترانهٔ محاوره تا شعر آیینی و شعر کوتاه تصویری، به دنبال راهی برای پیوند عاطفه و تجربهٔ انسانی است. صمیمیت زبان، نزدیکی به زندگی مردم و توانایی روایتپردازی از امتیازهای بخشی از آثار اوست؛ در مقابل، تکرار مضمونهای آشنا، انباشت برخی تصویرها و غلبهٔ پیام بر آفرینش تصویری، در شماری از سرودهها از نیروی هنری آنها میکاهد. البته زبان محاوره و قالب ترانه را باید با معیارهای متناسب با خودشان سنجید؛ خوشآهنگی، روانی، ضرباهنگ و تناسب زبان با فضای عاطفی، در این آثار اهمیت ویژهای دارند. بااینحال، سادگی زبان بهتنهایی ضامن ماندگاری شعر نیست. آنچه شعر ساده را به اثری ماندگار تبدیل میکند، توانایی شاعر در کشف معنایی تازه در دل تجربههای آشناست. از این منظر، «زوّار خراسان» با روایت عاطفی خود و «پنجرۀ فولاد» با ایجاز و تصویرپردازی، از نمونههای قابل تامل این مجموعهاند. و سرانجام، آنچه از همنشینی و هم نفسی با شعرهای سهرابینژاد در ذهن و زبان مخاطب میماند، نه فقط طنین واژهها، که عطر اندیشه و صداقت جاری در جان و جهان آنهاست. همان جوهرهای که شعر را از حصار کلمات فراتر میبرد و به تجربهای مانا و ماندگار در حافظه و عاطفه بدل میکند. برای این شاعر پیشکسوت قافله شعر انقلاب، آرزومندم که چراغ آفرینش در جانش همواره فروزان بماند، چشمه طبعش از جوشش بازنایستد و در سالهای پیش رو، با سرودههایی درخشانتر، افقهای تازهای پیش روی شعر فارسی بگشاید.



