امت اسلامی؛ الگوی تعادل و توازن جهانی

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، آیتالله احمد مبلغی، نماینده مجلس خبرگان رهبری و استاد درس خارج حوزه علمیه، در نشست علمی «اندیشههای گفتمانساز در عرصه جهان اسلام» که در تاریخ ۱۲ آبان ماه برگزار شد، به بررسی ابعاد و لایههای بنیادی مفهوم امت در قرآن کریم پرداخت. وی با استناد به آیه ۱۴۳ سوره بقره، «وَکَذَٰلِکَ جَعَلْنَاکُمْ أُمَّهً وَسَطًا لِّتَکُونُوا شُهَدَاءَ عَلَی النَّاسِ»، به تبیین این مفهوم پرداخت.
مبلغی با اشاره به اینکه «امت» یکی از کلیدواژههای اساسی قرآن برای معرفی جامعه اسلامی است، بیان کرد: امت تنها یک گروه از افراد با اعتقادات مشترک نیست، بلکه هویتی اجتماعی و تاریخی دارد که بر اساس مؤلفههای مختلف شکل میگیرد و در زندگی انسانی نقشآفرینی میکند.
وی نخستین ویژگی امت اسلامی را هویت متمایز و گشودگی ارتباطی دانست و تصریح کرد: داشتن هویت متمایز به معنای انزوا و جدایی از جهان نیست. تعبیر «لِتَکُونُوا شُهَدَاءَ عَلَی النَّاسِ» نشان میدهد که امت اسلامی باید در زندگی اجتماعی جهانی فعال باشد و نسبت به مسائل و سرنوشت دیگر جوامع بیتفاوت نباشد. وی افزود: مقابله با ظلم و استکبار، همزیستی، نیکی و تلاش برای برقراری عدالت در روابط انسانی، از جلوههای این حضور فعال است. بنابراین، هویت اسلامی باید زمینهساز ارتباط مسئولانه با جهان باشد، نه عاملی برای کنارهگیری از آن.
نماینده ایران در مجمع جهانی فقه اسلامی، دومین لایه را نظمبخشی بر اساس مفهوم قرآنی «امت وسط» معرفی کرد و گفت: مفهوم امت وسط نباید تنها به معنای میانهروی ظاهری یا قرار گرفتن در نقطه میانی دو موضع در نظر گرفته شود. این مفهوم به تنظیم حکیمانه نسبتها، شناخت تناسبها و ایجاد توازن میان ارزشها، حقوق و ابعاد مختلف زندگی اشاره دارد.
وی با اشاره به تعبیر «اوساط امور» در عهدنامه مالک اشتر، خاطرنشان کرد: جامعه برای دستیابی به نظم مطلوب، نیازمند موازنه و تناسب میان مؤلفههای مختلف است. از این رو، امت وسط امتی است که بتواند از افراط و تفریط فاصله بگیرد و روابط اجتماعی را بر پایه عدالت و تناسب ساماندهی کند.
مبلغی سومین لایه ساختار امت اسلامی را انسجام و وحدت در عین تنوع دانست و گفت: در کنار تعبیر «امت وسط»، قرآن از امت واحده و «خیر امه» نیز سخن میگوید. این مفاهیم نشان میدهند که امت اسلامی برای ایفای نقش الگویی خود باید از انسجام درونی برخوردار باشد. وی تأکید کرد: شکاف، اختلاف و تنازع درونی، توانایی امت را برای ایفای نقش در عرصه جهانی تضعیف میکند. وحدت به معنای نادیده گرفتن تفاوتها نیست، بلکه به معنای حفظ انسجام در عین پذیرش تنوع و اختلافنظرهاست.
نماینده مجلس خبرگان رهبری، چهارمین لایه را معناآفرینی و گفتمانسازی دانست و اظهار کرد: تولید معنا در عرصه جهانی نباید از نقطه صفر آغاز شود؛ بلکه باید بر ذخایر معنایی مشترک و ظرفیتهای فطری و عقلایی انسانها تکیه کند. وی با اشاره به اهمیت «محاسن کلام» اهلبیت(ع) در ارائه معارف دینی، توضیح داد: یکی از راههای مؤثر در انتقال پیام دین، آغاز گفتوگو از نقاطی است که با ادراک فطری و عقلایی مخاطبان سازگاری دارد. چنین رویکردی میتواند زمینه پذیرش و فهم متقابل را فراهم کند.
مبلغی با تأکید بر ضرورت توجه به مشترکات در تعاملات جهانی و همچنین روابط میان شیعه و اهلسنت، خاطرنشان کرد: در گفتمانسازی باید از تحمیل مفاهیم خاص بر فضای عمومی پرهیز کرد و به ظرفیتهای مشترکی توجه داشت که امکان گفتوگو و ارتباط میان انسانها و جوامع مختلف را فراهم میآورد. وی در پایان، چهار لایه هویتمندی و گشودگی ارتباطی، نظمبخشی بر پایه مفهوم امت وسط، انسجام و وحدت در عین کثرت، و معناآفرینی و گفتمانسازی را از مؤلفههای اساسی ساختار امت اسلامی برشمرد.



