سیر و تماشا؛ سفری بیپایان به دنیای زیباییها

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، انتشارات سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، کتاب «آشکار و نهان غزلهای حافظ» را در ۶۵۶ صفحه منتشر و به بازار عرضه کرد. تحقیق و تدوین این اثر توسط سودابه نوذری، عضو هیأت علمی سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، انجام شده است. با انتشار این کتاب، تعداد آثار منتشرشده توسط این سازمان به ۱۷۰۳ عنوان رسید.
دیوان حافظ از جمله آثاری است که به محض شکلگیری آن، نگارش دربارهاش آغاز شد و همچنان حجم زیادی از انتشارات چاپی و غیرچاپی را به خود اختصاص داده است. حافظ شعر خود را گوهری توصیف کرده که آرزو دارد روزی صاحبنظری در آن سیر و تماشا کند و اکنون، با گذشت بیش از شش قرن، این سیر و تماشا همچنان ادامه دارد. استمرار انتشار آثار در زمینه نسخهشناسی، تصحیح دیوان، معنا و تفسیر و شرح اشعار، شخصیت حافظ و تدوین منابع مرجع در این زمینه، گواهی بر این ادعاست.
این کتاب مرجع، ابزاری است برای تسهیل جستوجو و بازیابی در صورت و محتوای ابیات غزلهای حافظ. در خصوص صورت و معنا و وجود لایههای پنهان شعر حافظ، پژوهشگران و حافظشناسان بسیاری قلم زدهاند. تعداد زیاد تفسیرها و شرحهای نوشتهشده بر اشعار او، خود نشاندهنده وجود تفاوت میان صورت و معنای این اشعار است. بنابراین، برای بازشناسی این اشعار و فراهم آوردن دسترسی آسان و جامع به آنها، باید معانی پنهان و پیدای ابیات بهطور موضوعی استخراج و دستهبندی شوند.
از طریق استخراج و دستهبندی این مفاهیم و تعیین چارچوب موضوعی اشعار، علاوه بر تسهیل بازیابی، میتوان به شناخت مفاهیم موجود در سطح و عمق اشعار نیز پرداخت. در این اثر که تلاشی در زمینه بازنمایی و بازیابی ابیات غزل حافظ است، ۲۱۹۰ بیت از ۲۵۰ غزل حافظ با استفاده از شش کتاب شرح و تفسیر اشعار حافظ بهصورت موضوعی دستهبندی شده است. کتاب دارای مقدمهای مفصل است که در آن چگونگی انجام کار بهروشنی بیان شده است. مطالب این مقدمه تحت چهار عنوان ارائه شده است: ۱) چگونگی استخراج معنای ابیات تا دستهبندی آنها، ۲) معنایابی و تشکیل موضوعات و تقسیمات فرعی آنها، ۳) بخشهای کتاب و چگونگی استفاده از آن و ۴) سابقه دستهبندی اشعار حافظ.
سابقه دستهبندی اشعار حافظ به نزدیک به یک قرن پیش برمیگردد. این کتاب نیز ابیات را دستهبندی کرده است، اما مؤلف تنها به چیدن آنها زیر چند عنوان بسنده نکرده، بلکه روشی روشن و منظم برای استخراج معانی ابیات و دستهبندی آنها اتخاذ کرده است. بر اساس مطالعات مؤلف، سابقه دستهبندی شعر حافظ حدود یکصد سال پیش با کتاب حافظ تشریح نوشته عبدالحسین هژیر آغاز شد و با آثار معاصرانی چون محمود هومن، محمدعلی جمالزاده، علیاکبر رزّاز، یحیی یثربی، خسرو طغرل و دیگران ادامه یافته است. اثر حاضر نیز با نگاهی انتقادی به آثار گذشته و با رویکردی متفاوت، در این مسیر گام برداشته است.
مؤلف در اختصاص معنا، برخلاف اغلب آثار گذشته، به ذهن و سلیقه شخصی خود تکیه نکرده، بلکه تلاش کرده است معانی را بر اساس گردآوری دانش حافظشناسان و بهویژه شارحان این حوزه استخراج و سازماندهی کند. وی برای گزینش شرحها، فهرست مآخذ آثاری را که در مورد حافظ نوشته شدهاند، بررسی کرده و از میان آنها شش شرح را انتخاب کرده است که بیشترین استناد را در میان آثار داشتهاند. شرحهای انتخابی به ترتیب تعداد استناد عبارتند از: حافظنامه، بهاءالدین خرمشاهی؛ شرح سودی؛ شرح غزلهای حافظ، حسینعلی هروی؛ شرح عرفانی غزلهای حافظ، ختمی لاهوری؛ درس حافظ، محمد استعلامی؛ و غزلیات حافظ، بهروز ثروتیان.
غزلها نیز همان ۲۵۰ غزل موجود در حافظنامه خرمشاهی در نظر گرفته شدهاند؛ زیرا این کتاب نهتنها پراستنادترین شرح حافظ است، بلکه نویسنده آن نیز پراستنادترین شارح حافظ شناخته شده است. بنابراین، شرط دیگر برای انتخاب شرحها، برخورداری از این ۲۵۰ غزل بود. کتاب بر پایه تفکیک دو گونه معنا، یعنی معنای آشکار و معنای نهان، تدوین شده است. از نظر مؤلف، معنای آشکار هر بیت، معنایی است که برای عموم مردم قابل فهم باشد و بتوان آن را بهآسانی از طریق خواندن بیت دریافت؛ در حالی که درک معنای نهان مستلزم تأمل و تعمق بیشتر است و عمدتاً برای حافظشناسان و حافظپژوهان قابل دستیابی است.
بر این اساس، هر بیت در دو لایه معنایی بررسی و تفسیر شده و متناسب با معنای برداشتشده، در فصل مربوط به معنای آشکار یا نهان، و در بسیاری از موارد در هر دو فصل، جای گرفته است. فرایند کار، گامبهگام، در مقدمه آمده است: مؤلف با مطالعه، استخراج و خلاصهسازی شرح تکتک ابیات در شش تفسیر انتخابی، موضوع بیت را تعیین کرده و اصطلاح نهایی را بر پایه اشتراک دستکم دو شرح به هر بیت اختصاص داده است. موضوعات در نُه بخش اصلی جای گرفتهاند: عاشقانهها، عارفانهها، اخلاقیات، رندانهها، باده، تلمیحات، صاحبان قدرت، شعر حافظ و تقدیر. هر موضوع اصلی نیز به چند مقوله و زیرمقوله فرعی و گاه فرعیتر تقسیم شده است.
در واقع، ابیات بر اساس آخرین زیرمقوله فرعی، در دو فصل کتاب، «معانی آشکار» و «معانی نهان»، جای گرفتهاند. به هر بیت معمولاً یک تا سه معنا تعلق گرفته است، اما به سبب اختصاص معناهای بیشتر، یک بیت گاه تا پنج بار در کتاب ظاهر شده است. مؤلف برای آشنایی مخاطب، نمونههایی از ابیات را در مقدمه آورده و در آنها نحوۀ درج معانی در بدنه کتاب را نشان داده است. برای آنکه معنای اختصاصیافته به ابیات هرچه بیشتر برای عموم مردم آشنا باشد و از طرف دیگر، مورد پذیرش اهل فن قرار گیرد، مؤلف در مراحل مختلف انجام پژوهش، اصطلاحات انتخابی را با اصطلاحات موجود در دو کتاب جمع پریشان (رزّاز، ۱۳۸۵) و آب طربناک (یثربی، ۱۳۸۵) تطبیق داده است.
وی با توجه به تنوع معنا در این دو اثر، پس از درج معنای آشکار و نهان برگرفته از شش تفسیر یادشده، اصطلاحات این دو اثر را نیز بهطور خلاصه در زیر هر بیت آورده است. همچنین، اگر بیتی از نظر شارحان طنزآمیز بوده، این ویژگی در آخرین سطر زیر بیت نشان داده شده است. مؤلف دلیل این کار را هم جذابیت طنز برای خواننده و هم نمایش اختلافنظر حافظپژوهان در این باره ذکر کرده است.
کتاب برای دو گروه مخاطب سودمند است: عموم مردم که میخواهند به معانی ابیات حافظ دسترسی آسان و جامع داشته باشند، و نیز حافظشناسان و حافظپژوهان. مؤلف در پایان مقدمه ابراز امیدواری میکند که دادههای این کتاب زمینهساز پژوهشهای بیشتر در مورد شعر و اندیشه حافظ باشد و موضوعات استخراجشده نیز مورد توجه متخصصان نرمافزار و هوش مصنوعی برای خودکارسازی فرایند موضوعبندی اشعار حافظ قرار گیرد.
در کنار این ویژگیها، کتاب امکاناتی برای تسهیل دسترسی به ابیات و معانی آنها فراهم کرده است: فهرست مندرجات در آغاز کتاب، فهرست عناوین در آغاز هر بخش از دو فصل «معانی آشکار» و «معانی نهان»، و دو نمایه پایانی؛ یکی نمایه ابیات و دیگری نمایه موضوعات و مضامین.



