تئاتر ملی ایران؛ پیوندی میان سنتهای کهن و هویت نوین

سرویس هنر پایگاه خبری الفبای رشد؛ تئاتر ملی به عنوان هنری که ریشه در فرهنگ، تاریخ و سنتهای هر جامعه دارد، به عنوان آینهای از هویت، باورها و ارزشهای مردم آن جامعه شناخته میشود. این هنر یکی از ابزارهای کلیدی برای حفظ و بازنمایی فرهنگ یک ملت به شمار میرود و از طریق آن، تجربیات و ارزشهای فرهنگی و اجتماعی هر جامعه به نسلهای آینده منتقل میشود. کارشناسان و پژوهشگران در حوزه هنرهای نمایشی، تعاریف متنوعی از تئاتر ملی ارائه میدهند که هر یک بر جنبههای مختلفی از جمله ریشههای فرهنگی، ویژگیهای تاریخی، هویت اجتماعی و ارتباط تئاتر با جامعه تأکید دارند.
تاریخ تئاتر ملی در ایران باید در پیوند با سنتهای نمایشی بومی و تحولات فرهنگی و اجتماعی دوران معاصر مورد بررسی قرار گیرد. نمایش در ایران، پیش از ورود تئاتر به سبک اروپایی، در قالبهایی مانند تعزیه، نقالی، پردهخوانی و خیمهشببازی رواج داشت؛ گونههایی که هر یک با تکیه بر روایت، موسیقی، حرکت و ارتباط مستقیم با مخاطب، بخشی از میراث نمایشی این سرزمین را شکل میدادند. با این حال، پیدایش تئاتر به معنای مدرن آن بیش از هر چیز با تحولات دوره قاجار و گسترش ارتباط ایران با اروپا مرتبط است. در دوران ناصرالدینشاه قاجار، با افزایش سفرهای اروپایی و آشنایی بخشی از نخبگان ایرانی با شیوههای نوین نمایش، زمینه برای شکلگیری تئاتر مدرن در ایران فراهم شد. تأسیس تالارها و اجرای نمایشنامههای ترجمهشده از آثار نویسندگان اروپایی، به ویژه نمایشنامههای مولیر، از جمله اقدامات مؤثر در این مسیر بود. در همین دوره، تعزیه نیز با برخورداری از ساختار نمایشی و ظرفیتهای هنری خود، جایگاه مهمی در فرهنگ عمومی جامعه داشت.
با وقوع انقلاب مشروطه در سالهای ۱۲۸۴ تا ۱۲۹۰ خورشیدی، تئاتر ایران وارد مرحلهای جدید شد. نمایش به تدریج از محدوده سرگرمی و محافل درباری فراتر رفت و به ابزاری برای بیان مطالبات اجتماعی، انتقاد از ساختار قدرت و ترویج اندیشههای آزادیخواهانه تبدیل شد. در این دوره، گروههای نمایشی در شهرهایی همچون تهران، تبریز و رشت شکل گرفتند و نمایشنامهنویسان ایرانی تلاش کردند مسائل سیاسی و اجتماعی جامعه را در قالب آثار نمایشی بازتاب دهند. تأسیس تئاتر ملی در تهران در سال ۱۲۹۰ خورشیدی نیز از رویدادهای مهم این مقطع به شمار میرود.
بازتاب سنتهای نمایشی ایران در «مرگ یزدگرد» در کتاب «درآمدی بر تئاتر ملی در ایران» نوشته توحید معصومی، تعزیه، نقالی، معرکه، سایهبازی و خیمهشببازی را به عنوان انواع نمایش سنتی و ملی معرفی میکند و معتقد است که هر یک از این انواع نمایش به نوبهای در شکلگیری اندیشههای تئاتر ملی و هویت نمایش ایرانی نقش بسزایی داشتهاند. همچنین در فصل دوم این کتاب به توضیح هر یک از این انواع نمایش پرداخته شده است. در بخش دیگری از این کتاب، تأثیر اشکال نمایش ایرانی در تئاتر ملی و تحقق آن در نمایشنامه «مرگ یزدگرد» بررسی میشود. در این نمایشنامه اثر بهرام بیضایی، تأثیر اشکال مختلف نمایش ایرانی در شیوه روایت، ساختار اجرایی و شخصیتپردازی قابل مشاهده است. بیضایی با استفاده از ویژگیهایی چون روایتگری، بازگویی یک واقعه از دیدگاههای مختلف و به کارگیری عناصر نمایشی سنتی، فضایی ایجاد میکند که یادآور برخی شیوههای نمایش ایرانی، به ویژه نقالی و تعزیه است.
از سوی دیگر، شخصیتپردازی در این نمایشنامه نیز با برخی ویژگیهای نمایش ایرانی ارتباط دارد. شخصیتها بیشتر از آنکه صرفاً بر اساس ویژگیهای فردی و روانشناختی معرفی شوند، از طریق روایتها، گفتوگوها و رفتارهایشان شناخته میشوند. تفاوت روایتهای آسیابان، زن آسیابان و دختر آسیابان از یک واقعه واحد، باعث میشود شخصیتها در موقعیتهای مختلف چهرههای متفاوتی از خود نشان دهند. به این ترتیب، بیضایی با استفاده از شیوهای روایی و چندصدایی، شخصیتهایی خلق میکند که هویت و جایگاه آنها در طول نمایش پیوسته در معرض پرسش قرار میگیرد.
در این بخش از کتاب آمده است: «شخصیت در نمایش ایرانی مسیر تکاملی ویژهای دارد. در شکلهای اولیه ابتدا انسانی مجرد خلق میشود که زمان و مکان خاصی ندارد و برخاسته از آئینها و مناسک دینی و اعتقادی است. سپس، سکنات و حرکات در نمایشها زندهتر و طبیعیتر شده و شخصیتها، زمان و تاریخ زندگی مشخصتری مییابند. این مرحله برابر با ظهور تعزیه و طرح شبیهسازی حوادث کربلا است که جنبههای آئینی قویتری داشتند. در دوره بعد، نمایشگران سعی میکنند اشخاص را با محیط پیوند دهند و تمامی تنوع و دنیایی را بنمایانند که آدمهای بیشمار و جزئیات بیشتری از زندگی را مطرح میکند. این دوره مصادف با رشد تعزیه است. حادثه مهم دیگر در این دوره ظهور آدمهای عادی در صحنههای نمایش است که به واسطه شکلگیری تقلیدها، به ویژه در روحوضی، ممکن میشود. اما در مرحله بعد که انتظار میرفت زمینههای پیدایش درام ایرانی تکامل یابد، حضور مهمان ناخواندهای به نام تئاتر غرب و روشنفکرانی که نمایش ایرانی را عامیانه و سطحی میانگاشتند، ابتدا رکود و فترتی چندین ساله در نمایشها پدید آوردند و سپس زمینههای از هم پاشیدگی و اضمحلال آن فراهم شد.»
تئاتر ملی در تقابل با الگوهای غربی همچنین نویسنده در بخش پایانی کتاب با اشاره به نمایشنامه «مرگ یزدگرد» و تحقق سه مولفه شخصیتپردازی، بازیگری و صحنهآرایی در آن، یادآور میشود که آثار ادبیات نمایشی و تئاتر ایران با تکیه بر گنجینه کهن تاریخی و ادبی و اشکال ارزشمند نمایش ملی و سنتی قابلیت دستیابی و پا گرفتن تئاتر ملی را دارند؛ اما متأسفانه به دلایل متنوعی همچون گرایش به تئاتر غربی و کسب درآمدهای اقتصادی، تحقق تئاتر ملی و سنتی در چهار دهه اخیر چندان به وقوع نپیوسته است. با این حال، نویسنده متذکر میشود که نمایشهایی بودهاند که مستقلاً با بهرهگیری از عناصر تئاتر سنتی ایران به صحنه آمدهاند؛ اکثر آثار بهرام بیضایی، قطبالدین صادقی، محمد رحمانیان، حسین کیانی و… در این مسیر بودهاند که پرداختن به دغدغههای تاریخی و ملی بر اساس منابع مکتوب و شفاهی تاریخ و ادب کهن و معاصر ایران، اساطیر و افسانههای ایرانی، قهرمانان تاریخی و ملی و استفاده از خرده نمایشها و اشکال نمایش ایرانی از ویژگیهای آن آثار بوده است.



