«شطرنج باد» پس از چهار دهه دوباره در لندن؛ شاهکار فراموششده سینمای ایران به پرده بازمیگردد
محمدرضا اصلانی برای روایت این داستان، از ترکیبی از عناصر هنر کلاسیک ایرانی، وحشت گوتیک و مدرنیسم اروپایی استفاده کرده است. فضای عمارت، نورپردازی شمعی، قاببندیهای دقیق و ترکیببندیهای تصویری، حالوهوایی ویژه به فیلم بخشیدهاند؛ فضایی که آن را از بسیاری از آثار رایج سینمای زمان خود متمایز میکند.

به گزارش بهار شجاعیان خبرنگار فرهنگی باورخبر به نقل از مؤسسه هنرهای معاصر لندن (ICA)، فیلم «شطرنج باد» ساخته محمدرضا اصلانی، پس از سالها دوری از پرده سینما و تجربه مسیری شگفتانگیز برای نجات و مرمت، بار دیگر در یکی از مراکز معتبر فرهنگی لندن به نمایش درمیآید؛ اثری که زمانی تنها یکبار بهصورت عمومی نمایش داده شد، سالها از دسترس مخاطبان دور ماند و سرانجام با پیدا شدن نسخهای از آن در تهران، فرصت تازهای برای دیدهشدن در سینمای جهان پیدا کرد.
مؤسسه هنرهای معاصر لندن (ICA) این فیلم را در برنامهای با عنوان «گمشده، ممنوعشده، بازیافته» (Lost, Banned, Reclaimed) قرار داده است؛ مجموعهای که از ۱۹ نوامبر تا ۱۲ دسامبر ۲۰۲۶، چهار فیلم از ایران، ارمنستان، مصر و قزاقستان را معرفی میکند. این آثار در دورههایی از تاریخ سینما فراموش شده، از نمایش عمومی بازمانده یا با خطر نابودی روبهرو بودهاند و اکنون پس از احیا و مرمت دوباره در برابر مخاطبان قرار میگیرند.
فیلمی که نزدیک بود برای همیشه از دست برود
«شطرنج باد» در سال ۱۹۷۶ ساخته شد و تنها یکبار، در جشنواره بینالمللی فیلم تهران در همان سال، به نمایش عمومی درآمد. پس از انقلاب ۱۳۵۷، نمایش فیلم ممنوع شد و نگاتیو اصلی آن نیز گمشده تصور میشد. برای سالها، تنها نسخههای کمکیفیت ویدئویی از فیلم باقی مانده بود؛ نسخههایی که نمیتوانستند کیفیت بصری و جزئیات تصویری اثر را بهدرستی منتقل کنند.
اما سرنوشت فیلم در سال ۲۰۱۴ تغییر کرد؛ زمانی که نسخهای از آن بهطور غیرمنتظره در یک مغازه عتیقهفروشی در تهران پیدا شد. این کشف، امکان مرمت فیلم را فراهم کرد و اثری که نزدیک به چهار دهه از چرخه نمایش و معرفی بینالمللی دور مانده بود، بار دیگر به مخاطبان سینما معرفی شد.
قصهای در عمارت قدیمی؛ جدال بر سر ارث و قدرت
داستان فیلم در عمارتی اشرافی و پرزرقوبرق میگذرد. شخصیت اصلی، اقدس، زنی ثروتمند و دارای معلولیت حرکتی است که پس از مرگ مادرش در موقعیتی آسیبپذیر قرار میگیرد. ناپدری فاسد او در تلاش است میراث خانواده را تصاحب کند و دو برادرزاده طمعکار نیز در اطراف این ثروت به دنبال سهم خود هستند. در این میان، رابطه اقدس با خدمتکارش به یکی از محورهای مهم داستان تبدیل میشود؛ رابطهای پیچیده که در دل فضای بیاعتمادی، طمع و رقابت شکل میگیرد.
محمدرضا اصلانی برای روایت این داستان، از ترکیبی از عناصر هنر کلاسیک ایرانی، وحشت گوتیک و مدرنیسم اروپایی استفاده کرده است. فضای عمارت، نورپردازی شمعی، قاببندیهای دقیق و ترکیببندیهای تصویری، حالوهوایی ویژه به فیلم بخشیدهاند؛ فضایی که آن را از بسیاری از آثار رایج سینمای زمان خود متمایز میکند.
یکی از ویژگیهای کمتر شناختهشده «شطرنج باد»، موسیقی متن آن است که توسط شیدا قرهچهداغی ساخته شده است. او از آهنگسازان فعال و تأثیرگذار موسیقی فیلم در دهههای ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ بود. موسیقی فیلم ترکیبی از سازهای ایرانی و تجربههای آموزشی و موسیقایی او در وین است؛ ترکیبی که با فضای نامتعارف و پرتنش اثر هماهنگی دارد. حضور یک آهنگساز زن در شکلگیری هویت صوتی فیلم نیز از جنبههای قابلتوجه این اثر به شمار میرود.
از کشف دوباره تا نمایش در لندن
مرمت «شطرنج باد» با همکاری بنیاد فیلم جهان متعلق به بنیاد فیلم مارتین اسکورسیزی و سینتکا دی بولونیا در آزمایشگاه L’Image Retrouvée پاریس انجام شده است. این فرایند با همکاری محمدرضا اصلانی و گیتا اصلانی شهرستانی صورت گرفت و هزینههای مرمت را بنیاد خانواده هابسون و لوکاس تأمین کرد.
اکنون این فیلم در برنامه ویژه مؤسسه ICA قرار گرفته است. نمایش آن برای پنجشنبه ۱۹ نوامبر ۲۰۲۶، ساعت ۲۰:۴۰ به وقت لندن برنامهریزی شده و پس از نمایش، جلسه پرسشوپاسخی با حضور علی مصفا، بازیگر و فیلمساز ایرانی، برگزار خواهد شد. علی لالفام، انتخابگر این مجموعه، نیز پیش از نمایش درباره فیلم مقدمهای ارائه میکند.
چرا بازگشت این فیلم اهمیت دارد؟
ماجرای «شطرنج باد» تنها داستان نجات یک نسخه سینمایی نیست؛ بلکه نمونهای از اهمیت آرشیو، مرمت و حفظ میراث تصویری کشورهاست. فیلمهایی که به دلایل مختلف از چرخه نمایش خارج میشوند، ممکن است بخش مهمی از تاریخ هنر و تجربههای زیباییشناختی یک جامعه را با خود به فراموشی ببرند.





