مانی و دگرگونی در تاریخ تصویرگری

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، علی نیکویی، پژوهشگر تاریخ ایران باستان، به بررسی جایگاه نقاشی در تاریخ مانی پرداخته و سوالاتی را مطرح میکند. او میپرسد که چرا در روایتهای تاریخی از مانی، نقاشی و پیامبری بهطور همزمان ذکر شدهاند و این همنشینی تصادفی نیست. در جهانبینی مانوی، تصویر بهعنوان وسیلهای برای تزیین یا بازنمایی روایتهای دینی شناخته نمیشود، بلکه خود بهعنوان زبانی برای بیان حقیقت و انتقال اندیشه به حساب میآید. مانی که رسالت خود را در سرزمینها و فرهنگهای مختلف دنبال میکرد، از ظرفیت تصویر برای عبور از مرزهای زبانی و انتقال مفاهیم دینی پیچیده آگاه بود. به همین دلیل، هنر تصویرگری در سنت مانوی فراتر از یک ابزار تزیینی محسوب میشود و به بخشی از فرآیند تبلیغ، آموزش و تبیین جهانبینی این آیین تبدیل شده است. برای درک مانی، باید از سیمای پیامبر فراتر رفت و نسبت اندیشه دینی او را با آفرینش هنری و زبان تصویر بازشناخت.
علی نیکویی همچنین به این نکته اشاره میکند که جهانبینی مانی بر پایه تقابل دو قلمرو نور و تاریکی شکل گرفته است؛ دو اصلی که در اندیشه مانوی ازلی و متمایز از یکدیگرند و آمیختگی آنها وضعیت کنونی جهان را به وجود میآورد. در این نظام اعتقادی، جهان صحنه کشمکش میان نیروهای نورانی و تاریک است و انسان نیز در میانه این آمیختگی حامل بخشی از گوهر نور به شمار میرود که باید از اسارت ماده و تاریکی رهایی یابد. روایت مانوی از آفرینش و جایگاه انسان مجموعهای پیچیده از موجودات مینوی، نیروهای آسمانی و رویدادهای اساطیری را در بر میگیرد. چنین دستگاه فکری گستردهای نیاز به شیوههایی فراتر از بیان نوشتاری و گفتاری برای انتقال به مخاطبان با زبانها و پیشینههای فرهنگی متفاوت دارد. تصویر میتواند مفاهیم انتزاعی و دشوار کیهانشناختی را به صورتهایی دیدنی و قابلدریافت تبدیل کند و به این ترتیب، فهم و بهخاطر سپردن آموزههای دینی را تسهیل کند.
از این رو، تصویر در آیین مانوی تنها مکمل متن مقدس نبوده، بلکه در کنار گفتار و نوشتار، کارکردی آموزشی و تبلیغی داشته است. پیوند تصویر با روایتهای دینی به پیروان این امکان را میدهد که آموزههای بنیادین آیین را نه تنها بشنوند یا بخوانند، بلکه آنها را در قالب یک نظام بصری نیز تجربه کنند. بنابراین، اهمیت تصویر در سنت مانوی باید در نسبت مستقیم آن با ماهیت جهانبینی این آیین جستوجو شود؛ جهانی که برای توضیح پیچیدگیهای آن، زبان تصویر ظرفیتی ویژه و گاه بیبدیل فراهم میآورد.
کتاب “ارژنگ” به عنوان نماد تصویرگری مانوی در میان آثار منسوب به مانی، بهویژه بهخاطر پیوندش با شهرت او به عنوان پیامبر و نقاش، اهمیت ویژهای دارد. ارژنگ که در متون پهلوی و پارتی به صورت “اردهنگ” نیز شناخته میشود، عنوان کتابی مصور است که آموزههای بنیادین آیین مانوی را از طریق مجموعهای از نگارهها بازنمایی میکند. در منابع مانوی، از این اثر با عنوانهایی به معنای تصویر یا کتاب تصاویر یاد شده است. اهمیت این کتاب بهقدری است که در سنتهای بعدی، نام ارژنگ به نمادی از هنر نقاشی و توانایی شگفتانگیز مانی در بازنمایی تصویری مفاهیم دینی تبدیل شده است.
روایتهای تاریخی ارژنگ را اثری با ویژگیهای هنری کمنظیر معرفی میکنند که برای توضیح آموزههای پیچیده مانوی به کار میرفت. در برخی گزارشها، نگارههای این کتاب بهطور مستقیم به مانی نسبت داده شده و او را آفریننده مجموعهای از تصاویر میدانند که در کنار تعالیم مکتوبش، پیام دینی او را روشنتر میساختند. در سنت مانوی، تصویرگری نه تنها فعالیتی هنری بلکه بخشی از شیوه آموزش و انتقال معرفت دینی محسوب میشود. از این رو، ارژنگ را میتوان یکی از مهمترین جلوههای پیوند میان هنر و آموزههای مذهبی در تاریخ ادیان دانست.
جایگاه ارژنگ در تاریخ هنر مانوی را نباید تنها به شخصیت مانی محدود کرد؛ این اثر الگویی برای شکلگیری سنتی گسترده از کتابآرایی و تصویرگری در میان پیروان او شد. این سنت در گذر زمان از بینالنهرین ساسانی تا آسیای مرکزی و چین گسترش یافت. پژوهشهای مربوط به هنر مانوی نشان میدهند که نسخههای تصویری و بازآفرینیهای بعدی این سنت در آموزش شفاهی و انتقال آموزههای دینی نقش مهمی داشتهاند. در این زمینه، بررسی ابوالقاسم اسماعیلپور در کتاب “اسطوره آفرینش در آیین مانی” نیز برای شناخت پیوند میان روایتهای کیهانشناختی و بازنمایی تصویری آنها اهمیت دارد. با این حال، باید میان شواهد تاریخی و روایتهای متأخر تمایز قائل شد. اصل کتاب ارژنگ تاکنون به دست نیامده و از نگارههای آن نیز نمونهای قطعی در اختیار نداریم. گزارش ابوالْمَعالی در سده پنجم هجری از وجود نسخهای از این اثر در گنجینه غزنین، از مهمترین شواهد مربوط به تداوم شهرت آن در جهان اسلامی است.
در مقابل، بازتاب ارژنگ در آثاری چون “شاهنامه فردوسی” و “ویس و رامین فخرالدین اسعد گرگانی” بیش از آنکه گزارشی مستند از ساختار و محتوای کتاب باشد، نشاندهنده جایگاه افسانهای مانی بهعنوان نقاشی چیرهدست در حافظه فرهنگی ایرانیان است. بنابراین، ارژنگ را باید هم اثری تاریخی در سنت تصویرگری مانوی و هم نمادی فرهنگی دانست که شهرت هنری مانی را در حافظه تاریخی ایران ماندگار کرده است.
تصویر بهمثابه زبان دین در آیین مانوی، تصویرگری را باید یکی از شیوههای بنیادین بیان و انتقال اندیشه دینی دانست. تصویر در این سنت وظیفهای فراتر از بازنمایی شخصیتها و رویدادهای اساطیری داشت و میتوانست آموزههایی را که در قالب واژگان و مفاهیم انتزاعی دشوار مینمودند، به زبانی دیداری و قابلفهم تبدیل کند. از این رو، نقاشی در کنار متن مقدس و روایت شفاهی جایگاهی ویژه در آموزش پیروان و گسترش تعالیم مانی پیدا کرد. یکی از ویژگیهای مهم هنر مانوی، پیوند میان متن، تصویر و روایت بود؛ در این شیوه، نگارهها میتوانستند بخشهایی از داستان آفرینش، نبرد نیروهای نور و تاریکی و سرگذشت رهایی گوهر نور را بازنمایی کنند. متن، روایت و تصویر در کنار یکدیگر به درک بهتر آموزهها کمک میکردند و مخاطب را با نظامی هماهنگ از نشانهها و مفاهیم روبهرو میساختند؛ بهاینترتیب، تصویر نه حاشیهای بر متن، بلکه بخشی از ساختار انتقال پیام دینی بود.
رنگ نیز در این نظام تصویری اهمیت داشت. تقابل روشنایی و تاریکی که اساس جهانبینی مانوی را تشکیل میدهد، ظرفیت فراوانی برای بیان بصری داشت. رنگهای روشن میتوانستند با قلمرو نور و جهان مینوی پیوند یابند و رنگهای تیره فضای تاریکی و جهان مادی را تداعی کنند. البته نباید بدون بررسی هر اثر برای تمام رنگها معنایی ثابت و یکسان در نظر گرفت؛ نمادها، حالت پیکرهها و ترکیببندی صحنهها نیز در انتقال مفاهیم و هدایت نگاه مخاطب نقش داشتند. مخاطبان این هنر نیز به گروهی خاص از باسوادان یا نخبگان دینی محدود نمیشدند. تصویر میتوانست برای کسانی که امکان دسترسی مستقیم به متون مقدس نداشتند، راهی برای آشنایی با آموزههای مانوی فراهم کند. مبلغان با بهرهگیری از نگارهها و توضیح شفاهی آنها، مفاهیم دینی را برای گروههای مختلف اجتماعی بازگو میکردند. در واقع، تصویرگری به گسترش دامنه ارتباط آیین مانوی با جوامع گوناگون کمک میکرد و در شکلگیری هویت مشترک پیروان آن نیز سهم داشت. از این منظر، هنر مانوی را باید نه صرفاً جلوهای از ذوق زیباییشناختی، بلکه بخشی از سازوکار فرهنگی و اجتماعی یک دین تبلیغی دانست؛ دینی که تصویر را به زبانی برای دیدن، فهمیدن و بهخاطر سپردن حقیقت تبدیل کرده بود.
اگرچه از آثار تصویری منسوب به مانی در سده سوم میلادی نمونهای قطعی در دست نیست، کشفیات باستانشناختی آسیای میانه امکان شناخت عینیتری از سنت تصویرگری مانوی را فراهم کردهاند. در این میان، واحه تورفان در ترکستان شرقی [سینکیانگ امروزی چین] جایگاهی ممتاز دارد. چهار هیئت باستانشناسی آلمانی که میان سالهای ۱۹۰۲ تا ۱۹۱۴ به این منطقه سفر کردند، مجموعه بزرگی از دستنوشتهها، نقاشیها و آثار هنری را گردآوری کردند که امروزه از مهمترین منابع شناخت فرهنگ و هنر مانوی به شمار میروند. اهمیت این یافتهها تنها به شمار آثار محدود نمیشود، بلکه تنوع زبانی آنها نیز چشمگیر است؛ متون مانوی کشفشده در تورفان به زبانهایی چون فارسی میانه، پارتی، سغدی و اویغوری کهن نوشته شدهاند. این تنوع نشان میدهد که آیین مانی چگونه در مسیر گسترش خود زبانها و فرهنگهای گوناگون آسیای میانه را در برگرفت و سنت نوشتاری و تصویری آن در میان جوامع مختلف تداوم یافت. برخی از نسخهها نیز ترکیبی از متن و نگارهاند و بهروشنی نشان میدهند که تصویرگری در کتابهای مانوی بخشی از ساختار انتقال آموزههای دینی بوده است.
نقاشیهای بهدستآمده از این مجموعه از نظر شیوه اجرا و کیفیت هنری ویژگیهای قابلتوجهی دارند؛ استفاده از رنگهای درخشان، زمینههای آبی، طلاکاری، طراحی دقیق پیکرهها و توجه به جزئیات پوشاک و اشیای آیینی از جمله خصوصیات این آثار است. در برخی نسخهها، نگارهها نسبت به جهت نوشتار متن چرخیدهاند؛ ویژگیای که در تصویرگری کتابهای مانوی تورفان بهصورت الگویی مشخص دیده میشود. این شیوه نشاندهنده وجود قواعد بصری خاص در تنظیم صفحه و پیوند میان نوشته و تصویر است. از شناختهشدهترین نمونههای این هنر، نگاره آیین “بِما” است که در قطعهای از یک نسخه خطی با شناسه MIK III 4979 محفوظ مانده است. این تصویر مراسمی آیینی را نشان میدهد که به یاد درگذشت مانی و عروج معنوی او برگزار میشد؛ پیکرههای روحانیان مانوی، پوشاک سفید آیینی، جایگاه ویژه پیشوای دینی و سکوی مرکزی مراسم ترکیبی منظم و معنادار پدید آوردهاند. نمونه دیگر قطعه MIK III 8259 است که صحنهای از موعظه را در خود جایداده و به مجموعهای از متون دینی به زبانهای فارسی میانه و پارتی تعلق داشته است؛ این آثار اکنون در مجموعههای موزه هنرهای آسیایی برلین نگهداری میشوند. افزون بر برلین، نمونههایی از هنر مانوی در مجموعههای سنپترزبورگ، لندن و کیوتو نیز وجود دارد.
اهمیت این گنجینهها برای تاریخ هنر ایران و آسیای میانه از آن جهت است که امکان بررسی پیوندهای هنری میان سرزمینهای ایرانی و فرهنگهای شرقی را فراهم میکنند. نقاشیهای مانوی تورفان در کنار برخورداری از ریشهها و ویژگیهای هنر غرب آسیا، از محیط فرهنگی آسیای میانه نیز تأثیر پذیرفتهاند. از این رو، نمیتوان آنها را صرفاً آثاری متعلق به یک سنت دینی محدود دانست؛ این نگارهها اسنادی ارزشمند از رفتوآمد اندیشهها، فنون هنری و شیوههای بازنمایی در امتداد جاده ابریشم هستند. میراث تصویری تورفان نشان میدهد که هنر ایرانی در دوره باستان و سدههای میانه برخلاف تصور محدودکنندهای که آن را به مرزهای سیاسی ایران فرومیکاهد، در گسترهای وسیعتر از مبادلات فرهنگی حضور داشته است و هنر مانوی یکی از روشنترین گواههای این پیوند تاریخی است.
هنر مانوی را باید در پیوند با سنتهای هنری ایران و گستره فرهنگی پیرامون آن بررسی کرد. این هنر در بستر جهان ساسانی شکل گرفت و از ظرفیتهای تصویری و آرایهای رایج در سرزمینهای ایرانی بهره برد؛ اما بهتدریج با گسترش آیین مانی بهسوی شرق، ویژگیهایی متناسب با محیطهای فرهنگی تازه نیز پیدا کرد. تصویرگری مانوی نه پدیدهای منزوی، بلکه بخشی از تاریخ پویای هنر در جهان باستان و سدههای میانه است. گسترش مانویت در آسیای میانه و سپس چین زمینه برخورد سنتهای تصویری گوناگون را فراهم آورد؛ نقاشیهای کشفشده در تورفان نشان میدهند که هنرمندان مانوی در کنار حفظ برخی ویژگیهای مشترک از شیوههای بازنمایی، پویا و خلاقانه عمل کردهاند.



