
سرویس ادبیات پایگاه خبری الفبای رشد – فائزه وزیرنژاد: پس از ۲۲ سال سکوت، زویا پیرزاد با رمان «اهالی ماگنولیا» (نشر جهان کتاب، ۲۲۶ صفحه) به دنیای داستان بازگشته است. این بازگشت هم شوقآور است و هم نگرانکننده: آیا نویسندهای که با آثار «چراغها را من خاموش میکنم» و «عادت میکنیم» در ادبیات معاصر شناخته شده، خود را تکرار کرده یا به مسیری نو رفته است؟ پاسخ این است که پیرزاد در «ماگنولیا» امضای آشنای خود، یعنی ذهن پرتنش و تحلیلگر یک راوی زن را حفظ کرده، اما دایره جهان داستانی را گسترش داده است. این گسترش هم نقطه قوت رمان است و هم محل طرح پرسشها.
راوی داستان زنی است که با هر شیء و نشانهای به گذشته سفر میکند و این مرور مداوم، شیوه اصلی شخصیتپردازی داستان را شکل میدهد. نکته جالب این است که پیرزاد چهره راوی را به تدریج و به صورت تکهتکه به خواننده معرفی میکند: به عنوان مثال، اضافهوزن و زانو درد او نخست در حوالی صفحه ۴۰ نمایان میشود و موی مجعدش تا حدود صفحه ۷۰ در پرده میماند، در حالی که ظاهر برخی شخصیتهای دیگر به دقت توصیف میشود. نتیجه این است که ما تصویری از چهره او نداریم، اما مهربانی، علایق و روزمرگیهایش را به خوبی میشناسیم. خواننده از طریق احساس همذاتپنداری با او ارتباط برقرار میکند، نه از طریق ظاهر.
نوسان دائمی میان حال و گذشته، که در برخی بخشها ممکن است خواننده را خسته کند، در مجموع به رمان ضربآهنگی تندتر از «چراغها را من خاموش میکنم» بخشیده است. این همان ذهن آشنای کلاریس در «چراغها را من خاموش میکنم» و به مراتب کمتر از آرزو در «عادت میکنیم» است: ذهنی که همه چیز را تحلیل میکند و هر نشانهای او را به صحنهای از گذشته میبرد. تفاوت در این است که ذهن کلاریس و تا حدی آرزو اکنون در فضایی پرشخصیتتر حرکت میکند. در مطالعهای سبکشناختی از «چراغها را من خاموش میکنم» مشاهده شد که در روایت کلاریس، زمان گذشته بر سایر زمانها برتری دارد و به ترتیب وجه خبری و وجه پرسشی در رتبههای اول و دوم قرار دارند؛ یعنی راوی هم گزارشگر گذشته است و هم ذهنی پرسشگر دارد. اینکه «اهالی ماگنولیا» دقیقاً همین الگو را دارد، بدون شمارش جملهها ادعایی قطعی نیست، اما احساسی که از خاطرههای پیاپی و پرسشهای درونی سوسن به خواننده منتقل میشود، با همان الگو همخوان است.
«ماگنولیا» نام خیابانی است که ساکنانش از ملیتها و پیشینههای گوناگون تشکیل شدهاند. رمان مملو از زندگیهای زنانهای است که هر کدام به نحوی تحت تأثیر نقش مردان در زندگیشان شکل گرفتهاند. حتی حضورهای گذرا، مانند شخصیتی به نام سمیه، روایت خاص خود را دارند. پیرزاد میتواند در یک صفحه، گاه چند ماجرا و چند شخصیت تازه را کنار هم قرار دهد و رمان را به مجموعهای از داستانهای کوتاه تودرتو شبیه کند، ساختاری که کشش خواندن را افزایش میدهد، هرچند گاهی ممکن است خواننده را سردرگم کند. بخشهایی مانند بخش دوازدهم رمان از روایتهای درخشان تجربۀ زنانهاند.
فائزه وزیرنژاد یکی از تفاوتهای مهم این رمان با «چراغها را من خاموش میکنم» و حتی «عادت میکنیم» را پررنگتر شدن شخصیتهای مرد میداند؛ مردان این رمان بیشتر کنشگر و پختهتر هستند. در «عادت میکنیم» تنها سهراب زرجوست که برای آرزو کنش دارد و جالب توجه است، در حالی که سایر مردان کنش خاصی ندارند. در «چراغها را من خاموش میکنم» نیز شخصیتهای مرد کمتر در کنار زنان حضور دارند، اما تقریباً در تمامی صحنههای «اهالی ماگنولیا»، مردان حضوری فعال دارند و نویسنده به تعادل بیشتری میان زن و مرد دست یافته است؛ هرچند مردان همچنان در سایه زنان قرار دارند. تصویری که از آنها ترسیم میشود دوپهلوست: از یک سو در رنجهای زنان سهم دارند و عاملان این رنج هستند و از سوی دیگر مردانی مانند دیوید، لویی، حمید و… همراهی برای زنان به شمار میروند. این دوگانگی نشان میدهد نویسنده در این رمان از مرز تجربۀ صرفاً زنانه فراتر رفته و دنیای مردان را نیز جدی گرفته است.
پرسش باقیمانده این است که آیا حضور پررنگ مرد به عنوان «علت» سرنوشت زنان، ناخواسته روایتها را به الگویی تکراری نمیکشاند؟ حضور ملیتهای متفاوت و صحبت از تجربیات زیسته آنها، مانند غذاها، آداب و رسوم، جشنها و… به رمان جذابیت میبخشد، اما اینکه به شخصیتها با هویتهای ملی خاص تا چه حد با ظرافت پرداخته شده است، جای بحث دارد. البته به نظر میرسد هدف نویسنده از اساس پرداخت دقیق به فرهنگها نبوده و ملیت بیشتر پسزمینهای برای همزیستی آدمهاست؛ زنان و مادرانی ایرانی، هندی، افغانستانی، یونانی، قبرسی، انگلیسی و…، همگی با مشکلاتی ملموس برای هر زنی مواجهاند. در نقدهای اندکی که تاکنون بر این اثر نوشته شده، برخی مخاطبان «اهالی ماگنولیا» را به دلیل شباهت شخصیتها و روابطشان با آثار پیشین پیرزاد تکراری میدانند. این برداشت تا حدی بیپایه نیست، زیرا ذهن راوی و فضای عاطفی او آشناست. با این حال، یک تفاوت مهم آن را تعدیل میکند: کلاریس خانهدار است و مدیریتش تنها در فضای خانه و آشپزخانه محدود میماند و صاحب سه فرزند است، آرزو زنی است که دختر ۱۹ ساله دارد و از همسرش جدا شده و در بنگاه املاک موروثی پدر کار میکند و با آقای سهراب زرجو آشنا میشود و در فضای دیرآشنای ازدواج مادر قرار میگیرد، اما سوسن مجرد زندگی میکند و آرایشگر است. شرایط زندگی او به گونهای است که نه خانهداری میکند، نه آشپزی و نه مهمانداری. رئیسش که به همه زور میگوید و بدخلق است و به نینا، همسرش نیز خیانت میکند، از سوسن حساب میبرد و تمام دوستان و مشتریها و همسایههایش به او احترام میگذارند و امین حرف دیگران است؛ یعنی ذهن سوسن شبیه کلاریس و تا حدی آرزو است، اما با جایگاهی متفاوت در اجتماع. با این حال، این احترام بیرونی با درگیری درونی همراه است: سوسن با خود کلنجار میرود که چرا نمیتواند به کسی «نه» بگوید و هرکس از او چیزی بخواهد، همه را انجام میدهد. همین خستگی از خدمتگزاری را در زنان دیگر رمان نیز میبینیم، مثلاً مهین، زنی مهربان و کدبانو که کار همه حتی سوسن را انجام میدهد، اما دیگران آن را وظیفۀ او میدانند. بنابراین، تفاوت سوسن با کلاریس بیشتر در اقتدار بیرونی است، نه لزوماً در رهایی از چرخۀ خدمت.
از سوی دیگر، همان شباهت ذهنی را میتوان امضای نویسنده نیز خواند: پیرزاد همچنان به زندگی روزمرۀ شخصیتهایش و روابط و دنیای ساده میپردازد و از شعار و نظریهپردازی دوری میکند. شخصیتهای اصلی هر سه رمان، کلاریس، آرزو و سوسن، در عین شباهت، هرکدام دغدغههای زنان دوران خود را به نمایش میگذارند؛ مادری خانهدار با زندگی موفق ولی تکراری و دلسردکننده، مادری مجرد و شاغل با علایق سرکوبشده و زنی مجرد و شاغل در جامعۀ اروپایی. هر سه زن پدری مهربان را از دست دادهاند و گویی به چیزی تکیه ندارند؛ پدرانی پشتیبان که در خاطراتشان احساس امنیت را به خواننده منتقل میکنند. فضای شکلگیری رمان نیز از چالشهای منتقدین است؛ جابهجایی داستان به خارج از ایران، دغدغههای مهاجران را در مرکز قرار میدهد و ممکن است خوانندۀ داخل کشور را کمتر در متن ببیند. همچنین رمان، دستکم بدون اشاره مستقیم به دگرگونیهای سالهای اخیر، به جایگاه زنان در جامعۀ ایران نمیپردازد که این نیز جای تأمل دارد، اما میتوان برای هر دو دلیل آورد.
در بخشهای پایانی (حدود ۵۵ صفحۀ آخر) ریتم رمان تند میشود و خواننده برای دانستن سرانجام داستان شتاب میکند. قضاوت دربارۀ پایان رمان را عمداً به خواننده میسپارم تا ماجرا لو نرود. در نهایت، «اهالی ماگنولیا» رمانی است با نثری روان و شخصیتهایی دوستداشتنی که شناخت دقیقی از درون زنانه دارند. برچسب «رمان آشپزخانهای» که برخی منتقدان به رمان «چراغها را من خاموش میکنم» داده بودند و گاه به آثار زنانه اطلاق میشود، به این رمان نمیچسبد: جهان رمان از ذهن راوی بیرون میآید و به محلهای پر از آدمهایی با ملیتها و سرنوشتهای گوناگون میرسد. نویسنده فلسفه نمیبافد و مانند عالمان روانشناسی دستور نمیدهد که مخاطب چه کند، متن شعاری نیست و نویسنده تنها به خواننده نشان میدهد که تنها نیست و احساسات او بالاخره در یکی از شخصیتهای داستان پیدا میشود؛ فقط باید خود را بیابد و آن وقت کافی است کمی درنگ کند و نفسی تازه کند. برای دوستداران پیرزاد، این بازگشت دلگرمکننده است.



