تاریخ شفاهی؛ کلید تقویت همزیستی اجتماعی میان اقشار مختلف

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، حمید قزوینی، تاریخنگار و پژوهشگر تاریخ شفاهی، در گفتوگویی با ستاد خبری سیوچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران، بر اهمیت ثبت روایتهای انسانی در زمانهای بحرانی تأکید کرد. وی افزود: تاریخ شفاهی میتواند ارتباطی میان نیاز افراد به بیان تجربیات خود و نیاز جامعه به ثبت و حفظ رویدادها برقرار کند و به شناخت بهتر تجربیات زیسته و تقویت گفتوگو میان نسلها و گروههای اجتماعی کمک نماید.
قزوینی با اشاره به نیاز انسانها به بیان تجربیاتشان در زمانهای بحرانی گفت: در این شرایط، افراد تمایل دارند آنچه را که تجربه کردهاند، برای دیگران تعریف کنند و از این طریق نیاز خود به سخن گفتن، شنیده شدن و دیده شدن را برآورده سازند. ثبت مشاهدات و رویدادها نیز با این نیاز انسانی همراستا است. از این رو، تاریخ شفاهی میتواند نیاز روحی و روانی افراد درگیر بحران را با نیاز جامعه و تاریخ به ثبت و نگهداری روایتها پیوند دهد.
این مورخ در خصوص کتاب «من و آقا موسی؛ خاطرات آیتالله عبدالجلیل جلیلی» به ضرورت توجه به شرایط روحی راویان در هنگام ثبت روایتها اشاره کرد و گفت: روایتهایی که در وضعیت بحرانی بیان میشوند، ممکن است تحت تأثیر هیجانها و شرایط روحی و روانی افراد قرار داشته باشند و به همین دلیل، همیشه از دقت و قابلیت اتکای کافی برخوردار نباشند. با این حال، این روایتها میتوانند بهعنوان روایتهای اولیه، اطلاعات کلی و ارزشمندی برای پژوهشگران فراهم کنند و مبنایی برای تامل بیشتر، بررسیهای بعدی و انجام مصاحبههای تکمیلی باشند.
این پژوهشگر همچنین به نقش ثبت و انتشار تجربیات زیسته در شناخت گروههای مختلف جامعه و تقویت گفتوگوی بیننسلی اشاره کرد و گفت: تجربیات زیسته افراد میتوانند به نوعی سرمایه اجتماعی تبدیل شوند. جوامع برای حرکت در مسیر توسعه و پیشرفت، به تجربیات گذشته که در حافظه جمعی آنها باقی مانده است، متکی هستند. قزوینی ادامه داد: ثبت و انتشار خاطرات و تجربیات افراد در گروههای اجتماعی مختلف و میان نسلها، این امکان را فراهم میکند که دیگران نیز از این تجربیات بهرهمند شوند و در پیشبرد مسیر جامعه از آنها استفاده کنند. تاریخ شفاهی از این طریق میتواند به انتقال تجربیات و تقویت سرمایه اجتماعی کمک کند.
نویسنده کتاب «یاران موافق؛ خاطرات آیتالله سیدمرتضی مستجابی» به نقش روایتهای متفاوت و گاه متعارض در ایجاد گفتوگو، همدلی و فهم متقابل اشاره کرد و گفت: تفاوت و تعارض میان روایتها میتواند نشانه پویایی جامعه و بیانگر تنوع دیدگاهها و باورهای موجود در آن باشد. نمیتوان انتظار داشت که یک رویداد اجتماعی همواره با یک روایت یا مجموعهای از روایتهای کاملاً مشابه بازنمایی شود؛ زیرا انسانها نگاهها، باورها و تجربیات یکسانی ندارند.
قزوینی ادامه داد: تفاوت روایتها لزوماً امر نامطلوبی نیست و حتی میتواند به افزایش شناخت کمک کند. هنگامی که روایتهای گوناگون در کنار یکدیگر قرار میگیرند، امکان شناخت ابعاد مختلف یک رویداد و درک بهتر دیدگاههای متفاوت فراهم میشود. این نویسنده با اشاره به تجربه دفاع از کشور بهعنوان نمونهای از همگرایی در عین تفاوت دیدگاهها گفت: افراد ممکن است درباره یک موضوع ملی مانند دفاع از کشور، روایتها و برداشتهای متفاوتی داشته باشند. همین تفاوتها نشان میدهد که افراد با سلیقهها و دیدگاههای گوناگون به یک مسئله نگاه میکنند؛ اما ممکن است در موضوعی مشترک به همگرایی برسند و در کنار یکدیگر قرار بگیرند.
نویسنده کتاب «حدیث روزگار؛ خاطرات استاد سیدهادی خسروشاهی» همچنین به ظرفیت کتابهای تاریخنگاری و مجموعههای تاریخ شفاهی در شرایط بحرانی اشاره کرد و گفت: آثار تاریخ شفاهی، اگر بتوانند تنوع و تکثر موجود در جامعه را بهدرستی بازنمایی کنند، میتوانند به تقویت همزیستی میان گروهها و طیفهای مختلف اجتماعی کمک کنند. انتشار روایتهای متنوع این امکان را فراهم میکند که افراد با دیدگاهها و تجربیات یکدیگر آشنا شوند، حتی اگر در موقعیتهای دیگر، گفتوگو میان آنها ممکن بود به تنش منجر شود. آشنایی با آثار و روایتهای متفاوت به افراد فرصت میدهد تا با دیدگاههای یکدیگر مواجه شوند و هر روایت بتواند مخاطبان خود را در جامعه پیدا کند.
حمید قزوینی در پایان بیان کرد: چنین رویکردی میتواند فرهنگ بردباری، همگرایی و همزیستی را در جامعه تقویت کند و زمینه کاهش تنشهای اجتماعی را فراهم آورد. تاریخ شفاهی از این منظر، تنها ابزاری برای ثبت و نگهداری خاطرات و رویدادها نیست، بلکه ظرفیتی برای شناخت متقابل، پذیرش تفاوتها و گسترش گفتوگو در جامعه است. سیوچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران با شعار «با کتاب گفتوگو کنیم» از بیستوسوم تا سیام آبان (۱۴۰۵) در سراسر کشور برگزار میشود.



