کتابی که نفس آدم را در سینه حبس میکند

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، مهدیس میرزائی اعتمادی: برخی کتابها را که به پایان میرسانی، نمیتوانی بلافاصله به سراغ کتاب بعدی بروی. باید چراغ را روشن کنی، چای بریزی، کمی به دیوار نگاه کنی و به دنیای فکر و کلمات سفر کنی. «فغان ز جغد جنگ» اثر بابک زمانی از جمله این کتابهاست. نه به خاطر زبان دشوار یا روایت پیچیدهاش، بلکه به دلیل این که مانند نشستن در اتاقی است که سالها پنجرهاش بسته مانده؛ بوی دارو و عرق و ناامیدی از صفحات ابتدایی به مشام میرسد و تا انتها رهایت نمیکند. نویسنده در یادداشت پایانی کتاب به وضوح بیان میکند: داستانهای این مجموعه روایتهایی هستند که ناچار به نوشتن آنها شدم. بخشی از احساساتی که گاه سالها بر دوش من سنگینی میکردند. شاید به خوبی درنیامده باشند، شاید نیاز به ویرایشهای مکرر داشته باشند، اما وسواس در این زمینه، انتشارشان را برای همیشه به تأخیر خواهد انداخت.
این جملات به وضوح نشان میدهد که با یک اثر مهندسیشده مواجه نیستی. با نویسندهای روبرو هستی که سالها چیزی را با خود حمل کرده و اکنون آن را بر روی کاغذ آورده است. این صداقت، هم بهترین ویژگی کتاب است و هم گاهی دلیل برخی از ضعفهایش. «فغان ز جغد جنگ» شامل بیست داستان کوتاه و یک داستان بلند است که عناوین آنها نشاندهنده نقش پررنگ جنگ در برخی از آنهاست. راوی در برخی از داستانها حضور دارد و در برخی دیگر غایب است، اما در هر دو حالت صحنهها را از دیدگاه عینی روایت میکند. برخی از داستانها به طور مستقیم از مشاهدات و تجربیات شخصی نویسنده نشأت گرفتهاند. به ویژه متنهای «فغان ز جغد جنگ» که در زمینه و زمان جنگ عراق در جبهههای غرب کشور رخ میدهد، جایی که نویسنده خود در کسوت پزشک وظیفه دوران خدمت خود را گذرانده است. هرچند این متنها نه صرفاً گزارش میدانی بلکه با عناصر خیال و شخصیتپردازی درهم آمیخته شدهاند. زمانی در این کتاب به زیبایی و به درستی طنز سیاه، نقد سیستم سلامت، ناتوانی انسان و … را به تصویر کشیده است.
آنچه در تصویرسازی بابک زمانی به خوبی عمل میکند، توانایی او در خلق فضاهای ملموس است. در «تهران ۱۴۱۰» بوی مترو و صدای قطعات ماشینهای چینی آنقدر واقعی است که خواننده حس میکند خودش بر روی همان صندلی نشسته است. «با سرعت خودم را به یکی از واگنها میرسانم و به توده گوشت متراکم میپیوندم. داخل مترو بوی دهان و بازدم نفسها و عرق و دود و اندکی بوی ادرار و بوهای عجیب دیگر ترکیب ناخوشایندی ایجاد کرده است. در «داروها و دکترها» جملهای وجود دارد که کمتر از آن میتوان گذشت: «همهشون مثل آب میمونن، فقط ادرار رو زیاد میکنن.» این جمله از آنهایی است که پس از بستن کتاب نیز در ذهن باقی میماند، زیرا از دل تجربه آمده و نه از روی تکنیک. سوگواری در میان خرما و حلوا در صحنههای مراسم ختم نیز به خوبی به تصویر کشیده شده است. حاجخانمی که همزمان با گریه، یک کیک یزدی بزرگ در دهان دارد و اشکهایش بر روی قبر میریزد. یا آب نارنگی که بر روی کت مشکی آقای مهندس میچکد. این تصاویر بدون هیچ توضیح اضافی، کل ریاکاری یک جمع را به نمایش میگذارند. نویسنده در اینجا به خوبی میداند چگونه با اشیاء صحبت کند، نه با صفات.
«شوکت خانم روبرروی حاج خانم نشسته و به شدت و با تکان دادن سر گریه میکند. نارنگی برنمیدارد، اما در وقفه کوتاهی که در گریهاش پدید میآید، خرمایی را که با پسته پر شده، در دهان میگذارد. … مداح ادامه میدهد: بنده از طرف خانواده محترم مرحوم حاج اسماعیل صفا از کلیه شرکتکنندگان در این مراسم پرشکوه چهلم تشکر میکنم. و سپس به دنبال مکثی با آهنگ اضافه میکند: چهل روزه که بابا از در نیومده … . صدای شیون زنها و مردها بالا میگیرد. … حاج خانم اما گریه را متوقف میکند و چهار انگشت را داخل سینی حلوایی میبرد که جلویش گذاشتهاند. شوکت خانم نمیتواند لقمه حلوایی را که داخل نان پیچیده شده، کنار بزند. به سرعت و در حالی که هیچ وقفهای در شیونش به وجود نیاید، دو تا را داخل دامنش میاندازد.» و همه اینها یعنی تصویر. در سراسر کتاب تصویر و صدا به وضوح و به خوبی دیده و شنیده میشود و همین باعث شده است که کتاب به مثابه یک فیلم سینمایی عمل کند.
داستان «حق» نیز از نظر ساختار غافلگیرکننده است. ابتدا با پیرمردی همراه میشویم که گریه میکند و مردم را علیه پسرش تحریک میکند. سپس متوجه میشویم که پیرمرد آلزایمر دارد و پسر بیچاره قربانی واقعی ماجراست. این چرخش به طور طبیعی و بدون شعار جا افتاده است. نویسنده میداند کجا خواننده را غافلگیر کند. آنچه بیش از همه به چشم میآید، انتخاب شخصیتهای داستان است. پیرمرد آلزایمری، مادر پارانویید، پدر پارکینسونی، زنی که در خانهای پر از وسایل گم شده، سربازی که وحشت جبهه را تجربه کرده و مردی که به اجبار به مراسم ختم میرود. نویسنده به سراغ شخصیتهایی میرود که در داستانهای فارسی کمتر قهرمان میشوند. همین انتخاب به کتاب ارزش میدهد. هرچند روابط انسانی در داستانی مانند «دوازده روز» به خوبی دیده میشود، جایی که مادر و فرزند هر دو بیمار هستند و هر یک سعی دارند به نوبه خود مراقب دیگری باشند: «وجیهه جون، قرصهات رو خوردی؟ اگر نخوری هم کند میشی و هم بیقرارتر. مخصوصاً با این اوضاع و احوال دنیا.» زمانی به خوبی در این داستان نشان میدهد که فاصله روابط در بیماری و جنگ اتفاق نمیافتد، بلکه فاصله واقعی زمانی رخ میدهد که روابط انسانی در فضایی سرد قرار میگیرند، جایی که انسانها در نزدیکترین فاصله به لحاظ فیزیکی و ارتباطی با یکدیگر از نظر عاطفی بیگانه میشوند.
«فغان ز جغد جنگ» بیشتر بر ناتوانی و بیپناهی انسانهایی تأکید دارد که در میان بیماری، جنگ، سیستم درمانی معیوب، تضاد طبقاتی و نگاه سرد و بیرحم به بیماران دست و پا میزنند. بیرحمی محض و فروپاشی تمدن در بحران، در کتاب زمانی جنگ به طور بیپرده و با بیاعتنایی کامل از کنار شعارها عبور میکند، جایی که در یکی از صحنهها نویسنده برای توصیف انفجار، یکی از دردناکترین توصیفات ادبیات داستانی را به تصویر میکشد. همزمان در این فضا بوی خون، بوی مرگ و بوی گوشت سوخته در کنار زندگی که دوباره جریان پیدا کرده است، به چشم میخورد. جایی که نویسنده مرگ و زندگی را در هم تنیده است. این تصاویر به دور از شعارزدگی، واقعیتی را روایت میکنند که عمق فاجعه انسانی را به تصویر میکشد. تصویری از مرگ که نه حماسی بلکه زشت و خونین است. این تصویر یک رویداد سیاسی نیست، بلکه تصویرسازی صحنهای است که یک قربانی در میان گورستانی از مرگ قدم میزند: «هوا سنگین بود. مثل اینکه خاک از زیر خیابان بالا آمده باشد. بوی گچ سوخته، قیر داغ و چیزی خام (شاید گوشت) در هوا قاطی شده بود. … روی جدول یک دمپایی تنها بود. آبی رنگ، پلاستیکی، بچهگانه. پاره با قطراتی از خون. آیا وقتی کودک را حمل میکردند افتاده بود؟ لکههای خون از کنار تا وسط خیابان امتداد داشتند، جلوتر جویهای باریک خون بودند که جا به جا به شکل لکههای ماسیده به سنگفرش در میآمدند…. بویی که نشانههایی از مردار، خون، خاکستر و البته زندگی که دوباره جریان پیدا کرده بود در خود داشت. …. تجریش دچار آخرتی زودهنگام و موقتی شده بود. … از همان در ورودی کف حیاط پر بود از جنازههایی که کنار هم ردیف شده بودند، جنازههایی با قد و قوارههای مختلف با پوششهایی که هیچ قائدهای نداشتند… همه چیز خیس بود و گلآلود، لزج و کشدار.
و در نهایت، نگاه بیقضاوت نویسنده. او زن دزد «روسری» را محکوم نمیکند، پیرمرد آلزایمری «حق» را هم. فقط نشان میدهد. همین باعث میشود خواننده مجبور شود از زاویه آدمهایی ببیند که شاید در زندگی روزمره به راحتی از کنارشان عبور میکند. جایی که کتاب نفس آدم را میگیرد. به نظر برخی، شاید مشکل اصلی کتاب یکدستی بیش از حدش باشد. تقریباً همه داستانها به یک جا ختم میشوند؛ بنبست، سکوت، بیماری یا مرگ. گرچه من این سیاهنمایی برآمده از واقعیت را، شیوه روایت و جسارت نویسنده در بیان واقعیتها و کیفیت ادبی آن را به عنوان مخاطب میخوانم و حتی لذت هم میبرم!
در «دریچه کولر» مادری پارانوییدی داریم و پدری پارکینسونی. در «روسری» زنی ثروتمند که از سر خلأ عاطفی دزدی میکند. در «بلوار اشکودا» زن و شوهری که تنها راه فرارشان مرگ است. در «حق» پیرمردی آلزایمری که زندگی پسرش را نابود میکند و در قصه «دوازده روز» مادری که بیماری خود را نتیجه کارهایش میداند. این تکرار شاید باعث شود شخصیتها به مرور شبیه هم شوند. مادر پارانویید «دریچه کولر» و زن دزد «روسری» و راوی خسته «دوازده روز» آنقدر به هم نزدیکاند که یک داستانی را تداعی میکنند. شخصیتها شاید به خاطر نوع شغل نویسنده که متخصص جراح مغز و اعصاب است، بیشتر شبیه کیسهای بالینی هستند تا آدمهایی با انگیزهها و کشمکشهای گوناگون. نکته دیگر، استفاده بیمحابای نویسنده از اصطلاحات تخصصی پزشکی است. در «دوازده روز» حجمی از واژگان بالینی مثل پارکینسون، آلزایمری، MCA، ICA و SCU بدون هیچ توضیح یا پاورقی رها میشود. در برخی جاها این کار عمدی به نظر میرسد؛ انگار خواننده هم باید همان سردرگمی خانواده بیمار را تجربه کند. اما در برخی صفحات متن از یک روایت ادبی به یک گزارش خشک بیمارستانی نزدیک میشود و این تعادل را به هم میزند. هرچند شاید این نام بیماریها برآمده از طنز تلخی است که به گفته نویسنده در متن نام بیماری را لوکس و مجلل توصیف کند که نشاندهنده تلاش او برای کنار آمدن با واقعیت تلخ زندگیاش باشد.
و در نهایت، ماجرای پایانها. نویسنده تقریباً همیشه مرگ را به عنوان راهحل نهایی انتخاب میکند. در «بلوار اشکودا» پائولینا با سکته میمیرد و رابرت با قرص خودکشی میکند. روزنامه محلی فردا صبح مرگشان را «عشق و مرگ در بلوار اشکودا» مینامد. این طنز تلخ، به جای اینکه تلنگری باشد، خواننده را با حس یأس عمیقتری رها میکند. انگار نویسنده میخواهد بگوید زندگی همین است و هیچ راه فراری نیست. این پیام اگر در یک داستان بیاید تأثیرگذار است، اما وقتی در همه داستانها تکرار شود، خواننده را خسته و بیحس میکند.
حرف آخر «فغان ز جغد جنگ» سندی است صادقانه از دردهایی که در جامعه امروز ما وجود دارند و کسی به آنها توجه نمیکند؛ پیری، بیماری، تنهایی، فقر و فروپاشی نظام سلامت. بابک زمانی این زخمها را با قلمی بیرحم و دقیق به تصویر میکشد و از این نظر کارش قابل ستایش است. اگر کسی بخواهد بداند ادبیات چگونه میتواند بدون شعار از زخمهای جامعه سخن بگوید، این کتاب نمونهای قابل توجه است. اما این کتاب برای همه نیست. اگر در ادبیات به دنبال امید یا حتی یک نفس راحت میگردید، اینجا پیدایش نمیکنید. در این اتاق تاریک، حتی یک پنجره کوچک رو به نور هم باز نشده است. نویسنده آنقدر در به تصویر کشیدن زوال و پوچی غرق شده که فراموش کرده حتی یک شخصیت، یک لحظه، یک اتفاق کوچک هم که شده، کمی دلیل برای ادامه دادن بیاورد. شاید عمدی باشد. شاید بخواهد بگوید واقعیت همین است و نباید خودمان را گول بزنیم که به نظر من هم همین است! اما به طور معمول ادبیات، حتی وقتی تلخ است، معمولاً چیزی هم در برابر تاریکی میگذارد؛ یک لحظه همدلی، یک ذره امید، یک پرسش. این کتاب آن چیز را کمتر دارد. بیشتر ثبت میکند تا پرسش کند و همین باعث میشود بعد از تمام شدنش، بیشتر از اینکه به فکر فرو بروی، احساس خستگی کنی. البته خستگی توأم با لذت از کلماتی که واقعیت را به خواننده نشان میدهند. باید اضافه کنم در این معرفی، تنها به تعدادی از داستانهای مجموعه پرداختهام؛ به مخاطبان علاقهمند پیشنهاد میکنم باقی داستانها را نیز بخوانند و تا با جهان داستانی بابک زمانی بیشتر آشنا شوند.



