فرصتها و چالشهای هوش مصنوعی در دنیای کتابخانهها

سرویس استانهای پایگاه خبری الفبای رشد – حسین معافی، استاد دانشگاه، نویسنده و پژوهشگر در زمینه هوش مصنوعی، بیان کرد: در سالهای اخیر، هوش مصنوعی با ظهور مدلهای زبانی بزرگ به حوزههایی وارد شده که تا پیش از این کاملاً در اختیار انسان بود، مانند کتابخانهها. کتابخانهها معمولاً با سکوت، قفسهها و کتابهایی که منتظر خوانندهای هستند، شناخته میشوند. اما کتابخانههای امروزی تنها انبار دانش نیستند؛ بلکه مکانهایی برای جستجو، ارزیابی و درک اطلاعات هستند. هوش مصنوعی میتواند این فرآیند را تسهیل کرده و دسترسی به منابع را آسانتر کند، اما این سوال اساسی مطرح میشود: وقتی ماشین به عنوان دروازهبان دانش عمل میکند، چه کسی مسئول است که دروازه به روی همه باز بماند؟ تصور کنید که یک خواننده به کتابخانه میرود و بهجای جستجو در فهرستها و قفسهها، پرسش سادهای مطرح میکند: «برای درک تاریخ شهرم از کجا باید شروع کنم؟» یک سامانه هوشمند میتواند منابع مرتبط را شناسایی کرده، آنها را بر اساس سطح دشواری مرتب کند و مسیر مطالعهای را پیشنهاد دهد. همچنین، این ابزار میتواند به پژوهشگران در یافتن منابع پراکنده، دستهبندی اسناد و جستجو در مجموعههای بزرگ کمک کند. تبدیل متن به گفتار، ترجمه و ابزارهای کمکی نیز میتواند دسترسی افرادی را که با موانع زبانی، جسمی یا آموزشی مواجه هستند، تسهیل کند. اینها فرصتهای واقعی هستند؛ اما هوش مصنوعی تنها یک فهرستنویس سریعتر نیست.
سامانههای گفتوگومحور میتوانند پاسخی روان و قانعکننده تولید کنند، حتی اگر پاسخ نادرست باشد، منبعی را اشتباه معرفی کند یا بخشی از واقعیت را نادیده بگیرد. در فضای کتابخانه، چنین خطایی تنها یک اشتباه فنی نیست؛ بلکه ممکن است مسیر پژوهش را منحرف کرده یا خواننده را به این باور برساند که پاسخی قطعی یافته است. بنابراین، ابزار هوشمند باید راه رسیدن به منبع را نشان دهد و نباید جای منبع را بگیرد. پاسخ خوب، پاسخی نیست که صرفاً مطمئن به نظر برسد؛ بلکه پاسخی است که بتوان آن را پیگیری و ارزیابی کرد. نگرانی دیگری که وجود دارد، شیوه انتخاب و برجستهکردن اطلاعات است. هر سامانهای بر اساس دادهها و معیارهایی عمل میکند که انسانها در طراحی آن دخالت داشتهاند. اگر منابعی در دادههای آموزشی یا مجموعههای دیجیتال کمرنگ باشند، ممکن است در پاسخها نیز کمتر دیده شوند. اگر سامانه تنها کتابهای پرفروش یا منابع پرارجاع را پیشنهاد کند، آثار کمشناخته، دیدگاههای محلی و صداهای حاشیهنشین چه سرنوشتی خواهند داشت؟ کتابخانه باید مکانی باشد که خواننده نهتنها با آنچه از پیش محبوب است، بلکه با اندیشههای متفاوت و کمتر شنیدهشده نیز مواجه شود. اگر توصیهگر هوشمند بدون تأمل طراحی شود، ممکن است بهجای گشودن افقها، خواننده را در حلقهای از پیشنهادهای مشابه به علایق قبلیاش نگه دارد.
مسئله حریم خصوصی نیز در این زمینه اهمیت دارد. سامانهای که کتاب پیشنهاد میکند، ممکن است از پرسشها و انتخابهای خواننده تصویری از علایق، باورها یا دغدغههای او بسازد. عادت مطالعه بخشی از زندگی خصوصی افراد است؛ همانطور که ورود به کتابخانه نباید به معنای واگذاری بیقیدوشرط اطلاعات شخصی باشد. هر طرح هوشمند در کتابخانه باید از ابتدا روشن کند که چه دادهای جمعآوری میشود، چرا به آن نیاز است، چه مدت نگهداری میشود و چه کسی به آن دسترسی دارد. کمینهسازی دادهها و شفافیت نباید پیوست فنی پروژهها باشند؛ بلکه باید بخشی از تعهد کتابخانه به خواننده محسوب شوند.
از سوی دیگر، دسترسی هوشمندانه به دانش تنها با نصب یک سامانه فراهم نمیشود. اگر ابزارها به اینترنت پایدار، دستگاه مناسب یا مهارت دیجیتال نیاز داشته باشند، گروهی از خوانندگان ممکن است بیشتر از این فرصتها محروم شوند. کتابخانهای که خدماتش را بر پایه فناوریهای نوین بنا میکند، باید بهطور همزمان راههای استفاده حضوری، کمک انسانی و دسترسی به منابع پایه را حفظ کند. فناوری زمانی عدالتگستر است که مانع تازهای ایجاد نکند و کسانی را که پیشتر دسترسی کمتری داشتهاند، پشت در نگذارد. کتابخانهها برای بهرهگیری از هوش مصنوعی به چند اصل روشن نیاز دارند: معرفی شفاف منابع و محدودیتهای سامانه، امکان ارجاع به کتابدار، حفاظت جدی از دادههای خوانندگان، توجه به زبان و فرهنگ محلی و ارزیابی مستمر دقت و عدالت در پیشنهادها. همچنین باید درباره حقوق پدیدآورندگان و استفاده از آثارشان در ابزارهای هوشمند گفتوگویی جدی شکل بگیرد. دانش عمومی است، اما تولید آن حاصل کار و خلاقیت انسانهایی است که حقشان نباید در مسیر دسترسی آسانتر نادیده گرفته شود.
کتابخانه هوشمند، کتابخانهای نیست که انسان را از میان بردارد و تصمیم را به الگوریتم بسپارد. کتابخانه هوشمند جایی است که فناوری به خواننده کمک میکند بیشتر ببیند، بهتر بپرسد و آزادانهتر انتخاب کند؛ و در عین حال، امکان خطا، سوگیری و سوءاستفاده را پنهان نمیسازد. هوش مصنوعی میتواند درِ دانش را سریعتر بگشاید، اما اعتماد خواننده را نمیتوان به سرعت تولید کرد. اعتماد زمانی شکل میگیرد که کتابخانه روشن کند ابزارش چگونه کار میکند، از چه چیزی محافظت میکند و در کجا انسان را در تصمیمگیری نگه میدارد. در نهایت، پرسش مهم این نیست که کتابخانهها هوشمند میشوند یا نه؛ بلکه پرسش این است که هوشمندی را در خدمت چه کسی و با چه مسئولیتی به کار میگیرند.



