پهلوانان و شاهان اساطیری: بررسی جایگاه آنها در جغرافیا و تاریخ اراک و ایران

عرفان ساوئی، نویسنده و پژوهشگر تاریخ، در گفتوگو با خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد در اراک، به اهمیت ارتباط میان تاریخ اساطیری ایران و جغرافیای تاریخی کشور اشاره کرد و کتاب «نشان اسطوره بر جغرافیای ایرانشهر» اثر مانی زیاری را معرفی و بررسی نمود. او بیان کرد: این اثر با تحلیل نام پادشاهان و پهلوانان اساطیری و شهرها و روستاهای مرتبط با آنها، سعی دارد ردپای اسطورهها را در جغرافیای تاریخی ایران نمایان کند.
ساوئی به پیشینه ثبتنام بانیان شهرها و روستاها در منابع تاریخی و جغرافیایی قدیم اشاره کرد و گفت: در متون تاریخی و جغرافیایی کهن، در توصیف شهرها و روستاها، گاهی از بنیانگذاران آنها یاد شده است؛ بهطوریکه بنای برخی از این مکانها به پادشاهان هخامنشی، اشکانی و ساسانی نسبت داده میشود. همچنین در دوره پس از ظهور اسلام نیز چنین روایاتی وجود دارد. بهعنوان مثال، بنای شهر کرج به امیر ابودلف قاسم بن عیسی عجلی و بنای شهر سلطانآباد عراق (اراک) به یوسفخان گرجی نسبت داده شده است.
وی افزود: مانی زیاری با همین رویکرد، به تاریخ اساطیری ایران توجه کرده و ارتباط میان تاریخ اساطیری ایران و بنیاد شهرها و روستاها را بررسی کرده است. او در سال ۱۴۰۳، کتابی با عنوان «نشان اسطوره بر جغرافیای ایرانشهر» را از سوی انتشارات مهر نیک منتشر کرد.
این پژوهشگر تاریخ درباره پیشینه علمی و ویژگیهای نویسنده کتاب گفت: زیاری دانشآموخته رشته ایرانشناسی است و این موضوع نشاندهنده آشنایی و تسلط او بر تاریخ و جغرافیای ایران است. از سوی دیگر، فعالیت او در کتابفروشی موجب شده است تا با مجموعه گستردهای از آثار و منابع مکتوب آشنا شود و نوعی کتابشناسی جامع در ذهن خود شکل دهد. کتابفروشی زیاری نیز به عنوان یکی از پایگاههای نقد و نظر در شهر اراک شناخته میشود.
ساوئی ادامه داد: زیاری از ۵۰ سالگی عبور کرده است؛ سنی که میتوان آن را برای فعالیتهای پژوهشی و بهرهگیری از تجربه و دانش اندوختهشده، دورهای مناسب ارزیابی کرد. مجموعه این ویژگیها سبب شده است موضوع مناسبی را برای پژوهش انتخاب کند و با نثری ساده و روان و بهرهگیری از منابع و مآخذ متعدد، گزارشی منسجم ارائه دهد که بتواند بخشی از نیازهای مطالعاتی خوانندگان را در این حوزه پاسخ دهد.
وی در ادامه به ساختار کتاب «نشان اسطوره بر جغرافیای ایرانشهر» اشاره کرد و گفت: این کتاب از یک مقدمه و هفت فصل تشکیل شده است. در ابتدا و انتهای کتاب، تعاریف و مباحث مرتبط با اسطورهشناسی مطرح میشود؛ موضوعی که مبینا فرجی نیز بر آن تأکید کرده و نقدی درباره آن نوشته است. این نقد با عنوان «رد پای شخصیتهای اسطورهای» در شماره ۳۸ فصلنامه رازان منتشر شده است.
ساوئی با تأکید بر رویکرد اصلی اثر اظهار کرد: اگرچه در این کتاب مباحث اسطورهشناسی مطرح شده، اما هدف اصلی آن بررسی ارتباط تاریخ اساطیری ایران با بنیاد شهرها و روستاهاست و نویسنده بیشتر از این منظر با خواننده گفتوگو میکند. وی در همین زمینه به دیدگاه آرتور کریستینسن اشاره کرد و افزود: باید اذعان کرد که آرتور کریستینسن در کتاب «نگاهی نو به تاریخ اساطیری ایران»، روایات اساطیری را به دو دسته روایات دینی و روایات ملی تقسیم میکند، وجه تاریخی آنها را بهطور مستقل به رسمیت میشناسد و از انطباق این روایات با مادها و هخامنشیان انتقاد میکند.
این نویسنده و پژوهشگر تاریخ درباره محتوای فصلهای کتاب نیز توضیح داد: کتاب «نشان اسطوره بر جغرافیای ایرانشهر» از پادشاهی پیشدادیان آغاز میشود و با پرداختن به پادشاهی کیانیان ادامه مییابد. در این مسیر، پهلوانان مرتبط با این دورهها نیز مورد توجه قرار گرفتهاند. وی افزود: نویسنده ذیل هر یک از این موضوعات، نام شاهان و پهلوانان را ذکر کرده و سپس شرحی مختصر از زندگی و جایگاه آنان ارائه داده است. در ادامه، شهرها، روستاها و مواضع جغرافیایی منسوب به هر یک از این شخصیتها معرفی شدهاند. در پایان نیز دادههای گردآوریشده بهصورت کمی مورد بررسی قرار گرفته و پراکندگی جغرافیایی آنها در قالب نقشه به نمایش درآمده است.
ساوئی با اشاره به مفهوم ایرانشهر در منابع تاریخی خاطرنشان کرد: ابنرسته اصفهانی در قرن سوم هجری قمری، در کتاب «الاعلاق النفیسه» و ذیل مدخلی با عنوان «صفه ایرانشهر و السواد»، درباره محدوده جغرافیایی ایرانشهر بحث کرده است. وی ادامه داد: ایرانشهر یا شهریاری ایران، به قلمرو پادشاهی ساسانیان گفته میشد که در قرن سوم میلادی نیز در کتیبه کعبه زرتشت با نام «اِرانشهر» از آن یاد شده است.



