از تخیل جامعهشناختی تا حمایت از پیوندهای اجتماعی

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، نشست نقد و بررسی کتاب «جامعهشناسانه اندیشیدن» نوشته زیگمونت باومن و تیم می، با حضور فرهنگ ارشاد، مترجم کتاب و مهسا اسدالهنژاد و آرش حیدری، جامعهشناسان، برگزار شد. محسن آزموده، روزنامهنگار، دبیر این نشست بود. در این جلسه، سخنرانان به بررسی جایگاه فکری باومن و ویژگیهای آثار او پرداخته و موضوعاتی نظیر تخیل جامعهشناختی، تفکر رابطهای، غریبگی، پیوندهای اجتماعی، اجتماع تخیلی و نسبت فرد و جامعه را مورد بحث قرار دادند. در ادامه، گزارشی از این نشست ارائه میشود؛
فرهنگ ارشاد: ترجمه یک اثر علمی باید از هدفی قابل دفاع برخوردار باشد
فرهنگ ارشاد، مترجم کتاب «جامعهشناسانه اندیشیدن»، در ابتدای نشست به اهمیت انتخاب اثر برای ترجمه اشاره کرد و گفت: «ترجمه را، بهویژه با توجه به شرایط جامعهای که در آن زندگی میکنیم، نوعی فعالیت علمی میدانم. به نظر من، هیچ کار علمیای بدون برخورداری از هدفی موجه و قابل دفاع، اعتبار و توجیه کافی ندارد. به همین دلیل، در انتخاب آثار برای ترجمه، صرفاً به ارزش علمی متن اکتفا نمیکنم و نسبت فکری و عاطفی خودم با نویسنده و اثر نیز برایم اهمیت دارد.»
وی در ادامه به دلایل علاقهمندی خود به زیگمونت باومن اشاره کرد و افزود: «باومن از جمله متفکرانی است که علاوه بر جامعهشناسی، در حوزه فلسفه اخلاق نیز جایگاه مهمی دارد. ویژگیهای فکری و اخلاقی او و همچنین تجربه زیستهاش، از جمله عواملی بود که مرا به آثارش علاقهمند کرد. به همین دلیل، در پیشگفتار کتاب نیز تلاش کردم تصویری از شخصیت، آثار و زمینههای شکلگیری اندیشه او ارائه دهم تا خواننده پیش از ورود به متن، با جهان فکری نویسنده آشنایی بیشتری پیدا کند.»
تبعید و تجربه غریبگی؛ زمینهای برای شکلگیری اندیشه باومن
این جامعهشناس با اشاره به زندگی پر فراز و نشیب باومن توضیح داد: «زیگمونت باومن در سال ۱۹۲۵ در لهستان متولد شد و پس از اشغال این کشور در جریان جنگ جهانی دوم، در سال ۱۹۳۹ همراه خانوادهاش به اتحاد جماهیر شوروی پناه برد. او در سالهای بعد تحت تأثیر فضای سیاسی و فکری آن دوران به جریانهای چپ گرایش پیدا کرد و پس از پایان جنگ به لهستان بازگشت و مسیر تحصیلات دانشگاهی و فعالیت علمی خود را ادامه داد.»
ارشاد ادامه داد: «باومن پس از تحصیل در دانشگاه ورشو، فعالیت دانشگاهی خود را در همین دانشگاه آغاز کرد، اما در جریان تحولات سیاسی و موج یهودستیزی سال ۱۹۶۸ در لهستان، از موقعیت دانشگاهی خود کنار گذاشته شد و ناچار به ترک کشورش شد. او ابتدا به اسرائیل رفت و سپس در سال ۱۹۷۱ به انگلستان مهاجرت کرد و در دانشگاه لیدز به فعالیت دانشگاهی پرداخت؛ دانشگاهی که بخش مهمی از دوران علمی و فکری او در آن سپری شد.»
وی با اشاره به استمرار فعالیتهای فکری باومن در دوران مهاجرت گفت: «باومن در انگلستان نیز به نوشتن و تدریس ادامه داد و آثار متعددی در حوزه جامعهشناسی و نظریه اجتماعی منتشر کرد. او متفکری پرکار بود که حتی پس از بازنشستگی نیز به فعالیت علمی خود ادامه داد و تا پایان عمر، آثار فراوانی از خود بر جای گذاشت.»
مترجم کتاب با تأکید بر تأثیر تجربه تبعید و غریبگی بر اندیشه باومن اظهار کرد: «در بسیاری از نوشتههای او میتوان ردپای تجربه بیگانگی، تبعید و در عین حال احترام عمیق به شأن انسان و آزادی را مشاهده کرد. به نظر من، دغدغههایی همچون دفاع از آزادی، حفظ کرامت انسانی، عدالت اجتماعی و تلاش برای مدیریت نابرابریها، از مهمترین مؤلفههایی هستند که در سراسر آثار او حضور دارند.»
وی افزود: «باومن در عین برخورداری از دیدگاهی رادیکال و انتقادی، در مقاطعی از زندگی خود با حزب کمونیست لهستان نیز ارتباط داشت، اما در ادامه از این جریان فاصله گرفت. با این حال، فاصلهگیری او از حزب به معنای کنار گذاشتن دغدغههای انتقادی و عدالتخواهانهاش نبود. این ویژگی در آثار مختلف او، حتی در نوشتههای متأخرش، همچنان قابل مشاهده است.»
جهانمحلیشدن؛ نقد باومن به نابرابری در جهانیشدن
ارشاد در ادامه با اشاره به نگاه انتقادی باومن به پدیده جهانیشدن گفت: «یکی از موضوعاتی که باومن بهطور جدی به آن پرداخت، پیامدهای نابرابر جهانیشدن بود. من در سال ۱۹۹۷ در یکی از نشستهای سالانه انجمن جامعهشناسی انگلستان، سخنرانی او را درباره جهانیشدن شنیدم. این سخنرانی برایم بسیار تأثیرگذار بود و پس از پایان نشست، از او خواستم متن سخنرانی را برایم بفرستد تا آن را به فارسی ترجمه کنم. باومن نیز در مدت کوتاهی متن را برایم ارسال کرد و من ترجمه آن را آغاز کردم.»
وی با اشاره به یکی از مفاهیم مهم مطرحشده در آن سخنرانی توضیح داد: «باومن برای توضیح پیامدهای جهانیشدن از مفهوم «جهانمحلیشدن» استفاده میکند. مقصود او این است که جهانیشدن صرفاً به معنای گسترش امکانات و فرصتها در سراسر جهان نیست، بلکه این فرایند به شکلگیری نوعی قطبیشدن نیز منجر میشود؛ به این معنا که توانایی استفاده از زمان برای غلبه بر محدودیتهای مکانی در اختیار گروهی از افراد و بخشهایی از جامعه قرار میگیرد، در حالی که گروهی دیگر از چنین امکانی محروم میمانند.»
مترجم کتاب افزود: «از نظر باومن، جهانیشدن و محلیشدن دو روی یک فرایند هستند. در این فرایند، برخی افراد و گروهها از امکان تحرک و دسترسی به فرصتهای جهانی برخوردار میشوند و در مقابل، گروهی دیگر در محدودههای محلی خود گرفتار میمانند. بنابراین، جهانیشدن فقط به معنای جهانیشدن عدهای نیست، بلکه همزمان به محلیشدن و به حاشیه راندهشدن گروهی دیگر نیز منجر میشود.»
ارشاد در پایان این بخش از سخنان خود با اشاره به اهمیت تجربه شخصیاش از آشنایی با باومن گفت: «آنچه بیش از همه مرا به او نزدیک کرد، ترکیب تجربه غریبگی، دغدغههای انسانی و نگاه انتقادی او به جهان بود. به همین دلیل، انتخاب این کتاب برای ترجمه صرفاً تصمیمی برآمده از ملاحظات علمی نبود، بلکه نوعی پیوند فکری و عاطفی نیز در آن نقش داشت.»
آرش حیدری: ترجمه برای ارشاد صرفاً انتقال متن نیست، بلکه بخشی از یک پروژه فکری است
آرش حیدری، دیگر سخنران نشست، در ابتدای سخنان خود با اشاره به رابطه علمی و عاطفیاش با دکتر ارشاد گفت: «ارتباط من با دکتر ارشاد فراتر از ساختارهای معمول و رایج رابطه استاد و دانشجو است. زمانی که در اهواز دانشجوی ایشان بودم، در کلاسهایشان با نوعی مواجهه جدی و متفاوت با نظریههای جامعهشناختی و متون علمی آشنا شدم. بعدها که به تهران آمدم و با برخی از فضاهای دانشگاهی مواجه شدم، تفاوت میان شیوه تدریس و مواجهه علمی دکتر ارشاد با برخی دیگر از استادان برایم آشکارتر شد.»
وی افزود: «آنچه در تجربه دانشجویی من اهمیت داشت، مواجهه با مترجمی متعهد بود که به نسلی تعلق داشت که در دورهای با امکانات محدود، آثاری را برای ترجمه انتخاب میکردند که حتی امروز نیز بسیاری از افراد بهسختی جرئت نزدیکشدن به آنها را دارند. ترجمه آثار متفکرانی مانند رابرت مرتون و دیگر نظریهپردازان اجتماعی، آن هم در شرایطی که امکانات علمی و منابع در دسترس چندان گسترده نبود، نشاندهنده نوعی پروژه فکری جدی بود.»
این سخنران با تأکید بر تفاوت میان ترجمه بهمثابه فعالیتی فکری و ترجمه بهعنوان نوعی سرمایه نمادین اظهار کرد: «تفاوت دکتر ارشاد با بسیاری از مترجمان در این است که او به نسلی تعلق دارد که با ترجمه میاندیشیدند و از طریق ترجمه، امکانات زبان فارسی را گسترش میدادند. این افراد صرفاً متنهایی را از زبانی به زبان دیگر منتقل نمیکردند، بلکه با انتخاب آثار و برقراری نسبت فکری با آنها، بخشی از یک پروژه اندیشهورزانه را پیش میبردند.»
وی ادامه داد: «آنچه امروز در برخی موارد با عنوان ترجمهزدگی مواجه هستیم، با این سنت فکری تفاوت دارد. در این سنت، انتخاب یک اثر برای ترجمه حاصل نوعی پیوند درونی و فکری با متن است؛ مترجم مسئلهای دارد و از طریق مواجهه با یک اثر میکوشد آن مسئله را به بیان درآورد. بنابراین، ترجمه نه فعالیتی صرفاً زبانی، بلکه بخشی از فرایند اندیشیدن است.»
حیدری با اشاره به پیشینه تاریخی این سنت گفت: «میتوان این نوع مواجهه با ترجمه را در امتداد یک سنت تاریخی طولانی بررسی کرد؛ سنتی که از نهضت ترجمه و فعالیتهای علمی بیتالحکمه در قرن دوم هجری آغاز میشود، در دوره مشروطه صورتبندی تازهای پیدا میکند و در دهههای بعد نیز ادامه مییابد. در هر یک از این مقاطع، مترجمان و اندیشمندان با پرسشی درباره جایگاه خود در جهان مواجه بودهاند و ترجمه را بهعنوان یکی از ابزارهای پاسخگویی به این پرسش به کار گرفتهاند.»
وی با اشاره به تفاوت این رویکرد با ترجمه بهمثابه ابزار کسب اعتبار علمی افزود: «در سنتی که از آن صحبت میکنم، مترجم دارای پروژه فکری است و انتخاب متن نیز در امتداد همان پروژه صورت میگیرد. این وضعیت با زمانی که ترجمه صرفاً به ابزاری برای کسب پرستیژ، اعتبار یا سرمایه نمادین تبدیل میشود، تفاوت اساسی دارد. در حالت دوم، ترجمه ممکن است جای اندیشیدن را بگیرد، در حالی که در حالت نخست، ترجمه خود بخشی از اندیشیدن است.»
غریبگی؛ موقعیت فکری اندیشمندی که از بیرون به جهان مینگرد
حیدری در ادامه با بازگشت به مفهوم غریبگی در اندیشه باومن گفت: «یکی از نکات مهمی که دکتر ارشاد در معرفی این متفکر مطرح کرد، تجربه غریبگی و تبعید در زندگی او بود. این مفهوم را میتوان با استفاده از بحث گئورگ زیمل درباره «غریبه» نیز توضیح داد. غریبه در این معنا کسی است که همزمان به یک فضا تعلق دارد و از آن فاصله میگیرد؛ به عبارتی، موقعیتی از اتصال و انفصال توأمان را تجربه میکند.»
وی افزود: «غریبه از موقعیتی متفاوت به جهان نگاه میکند و میتواند چیزهایی را ببیند که برای افراد مستقر در آن فضا چندان قابل مشاهده نیست. همین موقعیت، نوعی زبان متفاوت نیز برای او ایجاد میکند؛ زبانی که گاهی با زبان متعارف و آشنای جامعه فاصله دارد و به همین دلیل ممکن است با سوءتفاهم، طرد یا حتی تکفیر مواجه شود.»
این سخنران با اشاره به نمونههایی از سنت فکری و الهیاتی اظهار کرد: «در سنتهای فکری مختلف، از غزالی تا سهروردی، میتوان با متفکرانی مواجه شد که از موقعیتی متفاوت به جهان مینگریستند و به همین دلیل، نوشتههایشان همواره با نوعی غریبگی همراه بود. غریبانه نوشتن صرفاً به معنای روایت تجربه شخصی یا بیان دردهای فردی نیست، بلکه به معنای گشودن افقی تازه برای اندیشیدن و فراهمکردن امکان شکلگیری نوعی بیان مشترک است.»
وی ادامه داد: «غریبه در موقعیتی قرار دارد که برای بیان خود با دشواری روبهروست و گویی همواره در معرض طردشدن قرار دارد. با این حال، همین موقعیت میتواند امکان تازهای برای فهم جهان فراهم کند. تاریخ اندیشه نیز نشان میدهد که بسیاری از متفکران، به دلیل فاصلهگرفتن از چارچوبهای مسلط و ارائه نگاهی متفاوت، با واکنشهای منفی و طرد اجتماعی مواجه شدهاند. از این منظر، میتوان میان سنت تاریخی تکفیر اندیشمندان و برخی صورتهای جدید طرد و حذف در فرهنگ معاصر نیز ارتباط برقرار کرد.
باومن در «جامعهشناسانه اندیشیدن»؛ آکادمیسینی متفاوت از باومنِ آثار انتقادی
حیدری با طرح پرسشی درباره نسبت این کتاب با سایر آثار باومن گفت: «نکتهای که هنگام خواندن «جامعهشناسانه اندیشیدن» برای من جالب بود، تفاوت لحن و زبان این اثر با بسیاری از کتابهای دیگر اوست. باومن در آثاری مانند «مدرنیته و هولوکاست»، «عشق سیال» و «ترس سیال» با صدایی متمایز و نگاهی انتقادی و گاه غریب ظاهر میشود، اما در این کتاب گویی تلاش کرده است به زبان متعارف و آشنای متون دانشگاهی نزدیک شود.»
وی افزود: «البته این تفاوت را نمیتوان لزوماً نقطه ضعف یا قوت کتاب دانست. «جامعهشناسانه اندیشیدن» در مقام یک کتاب آموزشی و مبانی جامعهشناسی، اثری قابلتوجه است و میتوان آن را در کلاسهای دانشگاهی تدریس کرد. با این حال، پرسش من این است که چرا باومنی که در بسیاری از آثارش با زبانی متفاوت و انتقادی ظاهر میشود، در این کتاب به زبانی نزدیک به متون دانشگاهی روی آورده است؟»



