ضرورت احیای میراث شفاهی مازندران؛ از ثبت در آرشیو تا زنده نگهداشتن خاطرات

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد در ساری، رضا ستاری در مراسم رونمایی از منظومه قصهنمایش تقی لپوری و معصومه باکر که در سالن اجتماعات حوزه هنری مازندران برگزار شد، به اهمیت فرهنگ شفاهی در تاریخ و هویت جامعه ایرانی اشاره کرد و گفت: در سرزمین ما بخش قابل توجهی از فرهنگ و ادبیات در بستر روایتهای شفاهی شکل گرفته است. حتی در دوران مشروطه نیز تعداد باسوادان جامعه بسیار کم بود و به آنها «میرزا» میگفتند. به همین دلیل، بخش عمدهای از داشتههای فرهنگی و ادبی ما بهصورت شفاهی منتقل شده و همواره در معرض فراموشی قرار داشته است.
وی با بیان اینکه مفاهیم بینالاذهانی برای تداوم حیات فرهنگی جامعه باید زنده بمانند، افزود: حافظه فرهنگی در قالب هنرهایی مانند موسیقی، نقاشی و تصویر تثبیت میشود و در گذر زمان هویت پیدا میکند. این حافظه در کنار هویت فردی، مفهوم انسانیت را نیز به ما میشناساند. ظرفیت حافظه انسان بسیار شگرف بوده و یکی از ویژگیهای مهمی است که امکان انتقال تجربهها و دستاوردهای فرهنگی را فراهم میکند.
ستاری در ادامه به نقش روایتها و اسطورهها در انتقال تجربههای بشری اشاره کرد و تصریح کرد: در اسطورهها، قهرمان مسیری طولانی را طی میکند و با کسب تجربههای تازه، دستاوردی برای جامعه خود به ارمغان میآورد. این الگو نشان میدهد که چگونه تجربههای فردی میتوانند به سرمایهای جمعی و فرهنگی تبدیل شوند.
این استاد دانشگاه با اشاره به تلاشهای انجام شده برای ثبت فرهنگ شفاهی در ایران گفت: از نخستین اقدامات مهم در این زمینه میتوان به فعالیتهای صادق هدایت و گردآوری روایتها و داستانهای عامیانه در کتاب «نیرنگستان» اشاره کرد. همچنین اقداماتی که امروز در زمینه ثبت و احیای فرهنگ شفاهی انجام میشود، ادامه مسیری است که از سال ۱۳۴۱ در رادیو آغاز شد؛ رسانهای که در آن مقطع از فراگیری اجتماعی گستردهای برخوردار بود.
وی در ادامه به نظریه حافظه فرهنگی یان آسمن اشاره کرد و توضیح داد: آسمن در تبیین وضعیت داشتههای فرهنگی از دو مفهوم «کانون» و «آرشیو» استفاده میکند. برخی از داشتههای فرهنگی، مانند داستانها و موسیقیها، همچنان فعال و زندهاند و در کانون حافظه فرهنگی قرار دارند؛ اما برخی دیگر به آرشیو منتقل شدهاند و اگرچه در مخزن حافظه تاریخی باقی ماندهاند، دیگر در زندگی روزمره جامعه حضور و فعالیت موثری ندارند.
ستاری با تاکید بر نقش حافظه فرهنگی در حفظ فرهنگ بومی، خاطرنشان کرد: حافظه فرهنگی زمانی میتواند نقش واقعی خود را ایفا کند که از وضعیت آرشیوی خارج شده و دوباره فعال شود و با مخاطبان خود ارتباط برقرار کند. اقداماتی که با هدف ثبت، بازآفرینی و معرفی فرهنگ شفاهی صورت میگیرند، از جمله راههای مهم فعالسازی این آرشیو فرهنگی هستند.
وی همچنین بر اهمیت ادبیات بومی در هویت ادبی ایران تاکید کرد و گفت: ادبیات بومی موضوعی حاشیهای و جدا از ادبیات ملی نیست، بلکه این دو ارتباطی نظاممند و متقابل با یکدیگر دارند. بسیاری از لایههای ادبیات ملی ریشه در ادبیات بومی دارند و بخشی از این میراث نیز ممکن است هرگز به شکل مکتوب ثبت نشده و تنها در حافظه و روایتهای شفاهی مردم باقی مانده باشد.
این عضو هیئت علمی دانشگاه مازندران با اشاره به خطر فراموشی زبانها و خردهفرهنگها خاطرنشان کرد: بر اساس برخی پژوهشها، سالانه حدود ۱۰ زبان در جهان از بین میروند و در دراز مدت خردهفرهنگها نیز ممکن است با سرنوشتی مشابه مواجه شوند. برای جلوگیری از این روند، باید از روشها و اقدامات خلاقانه برای احیای میراث فرهنگی استفاده کنیم و آن را دوباره به حافظه فعال جامعه بازگردانیم.
ستاری یکی از آسیبهای جدی پیش روی مازندران را فراموشی زبان مادری دانست و گفت: باید در حد توان برای حفظ فرهنگ خود تلاش کنیم و آموزش زبان مادری به فرزندانمان را جدی بگیریم. زبان تبری امروز با محدودیت در شمار گویشوران مواجه است و اگر نسل امروز برای انتقال آن به نسلهای آینده تلاش نکند، بخش مهمی از میراث زبانی و فرهنگی منطقه در معرض فراموشی قرار خواهد گرفت.
وی با اشاره به پیشینه تاریخی و ظرفیت ادبی زبان مازندرانی ادامه داد: مازندران از کهنترین و پربارترین حوزههای زبانی ایران برخوردار است و میراث ادبی ارزشمندی دارد. حفظ این میراث تنها با ثبت و نگهداری آثار گذشته محقق نمیشود، بلکه باید آن را در زندگی امروز جاری کرد و به نسلهای آینده انتقال داد؛ چراکه اگر ما حافظ و نگهبان زبان و فرهنگ خود نباشیم، کسی از آن نگهبانی نخواهد کرد.
به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، همزمان با هفته مازندران، قصهنمایش شنیداری «آواز با عشق» با محوریت منظومه شفاهی تقی لپوری و معصومه باکر در ساری رونمایی شد. این قصهنمایش، روایتگر عشق نافرجام تقی لپوری به معصومه باکر است. علی صادقی بهعنوان نویسنده و تهیهکننده، رحمان قدمی در جایگاه کارگردان و حسن علیتبار در بخش پژوهش و موسیقی نقشآفرینی کردند. حسن علیتبار به عنوان خواننده به همراه دیگر اعضای گروه موسیقی، در این نشست، منظومه را اجرا کرد.



