سیداحمد اخواندستمالچی؛ بنیانگذار صنعت و فرهنگ ایران در گذر زمان

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، دومین جلد از مجموعه «مشاهیر وقف کتاب در ایران» نوشته حسین مسرت، به زندگی و فعالیتهای فرهنگی سیداحمد اخوان دستمالچی اختصاص یافته است. این مجموعه توسط خانه کتاب و ادبیات ایران منتشر شده است. سیداحمد اخوان دستمالچی، فردی که کار خود را از ردههای پایین نساجی سنتی یزد (شعربافی) آغاز کرد و با هوش و پشتکار مثالزدنی، بنیانگذار کارخانههای بزرگی چون ماهباف، زرین و نساجی اردکان شد و لقب «پدر صنعت نساجی یزد» را به خود اختصاص داد. اما فعالیتهای او تنها به حوزه اقتصادی محدود نماند؛ او که از یاران نزدیک مبارزان انقلابی و معتمدان امام خمینی (ره) بود، پس از پیروزی انقلاب نیز در عرصههای اجتماعی و خیریه فعال ماند. تأسیس جامعه نیکوکاری ابرار، حمایت از خانوادههای نیازمند و تأمین جهیزیه، تنها بخشی از خدمات اجتماعی اوست. اوج درخشش زندگی فرهنگی این خیر نمونه کشوری، تأسیس مؤسسه فرهنگی تحقیقاتی و کتابخانه بزرگ الغدیر در یزد است. این مجموعه با زیربنای وسیع، تالارهای تخصصی مطالعه، مخزن غنی کتب چاپی و خطی، و تالار ویژه یزدشناسی، به پناهگاهی امن برای پژوهشگران تبدیل شده است. اخوان دستمالچی پس از عمری خدمت خالصانه به اقتصاد و فرهنگ دیار دارالعباده، در تیرماه ۱۳۹۳ در سن ۸۰ سالگی درگذشت و در جوار امامزاده جعفر (ع) یزد آرام گرفت.
زندگینامه سیداحمد، فرزند سیدمحمّد (فرزند سیدعلی، متوفای ۱۹/۱۱/۱۳۶۲ش) و بیبی صدیقه اخوان دستمالچی (فرزند سیدمحمّدکاظم، متوفای فروردین ۱۳۵۷ش) که هر دو از سادات طباطبائی یزد بودند، به تاریخ ۲۷/۲/۱۳۱۳ش در برزن مالمیر یزد بهدنیا آمد. سیدمحمّد و برادرش سیدمهدی، باهم نام خانوادگی «اخواندستمالچی» را برگزیدند. سیداحمد پس از کسب تحصیلات مقدماتی در دبستان اسلام، به سفارش پدر که تمایل داشت او به جای ادامه تحصیل، شغلی برای خود دست و پا کند، وارد بازار و فعالیتهای اقتصادی شد. او در جوانی با روحانی وارسته، آقا شیخحسن کرباسییزدی (۱۳۰۷- ۱۳۸۵ق) که امام جماعت مسجد محله مالمیر بود، معاشرت داشت و از زندگی و افکار زاهدانه او بسیار متأثر شد، زیرا کرباسی در بازار خان یزد حجره داشت و تجار جوان و مؤمن از مشی و مرام او پیروی میکردند. وی در تاریخ ۳/۹/۱۳۳۲ش با خانم رباب شمسایی، فرزند غلامرضا از بازرگانان یزد ازدواج کرد.
اخوان دستمالچی از ردههای پایین شغل نساجی که در یزد «شعربافی» نامیده میشود، آغاز کرد. او حتی گاه چندین شبانهروز به خانه نمیرفت تا بتواند کارهای اولیه شرکت خود، ماهباف را سامان دهد. وی از کارگری گرفته تا تعمیر دستگاه را انجام میداد و برای اینکه نیاز به مهندسان خارجی پیدا نشود، با توجه به هوش و ذکاوت سرشاری که داشت، برای رسیدن به اهداف مهم اقتصادیاش از هیچکاری رویگردان نبود. او بعدها با شریکانش، کارخانه ماهباف را فروخت و با تجربۀ خوبی که کسب کرد، توانست بنیانگذار و مدیر چندین کارخانه مانند زرین، نایلون تکس، نساجی اردکان و طرّه در یزد شود. اخوان دستمالچی بهواسطه تلاش، جدیت و درستکاری به زودی در صف بازاریان و بازرگانان نامدار و خوشنام یزد قرار گرفت. او در دوران جوانی و میانسالی بیشتر به عنصر فعال و تلاشگر عرصههای صنعت و اقتصاد شهرت داشت و بعدها لقب «پدر صنعت نساجی یزد» را نیز به دلیل پیشکسوتی و خدمات چشمگیر خود در این صنعت به دست آورد.
دستمالچی علاوه بر فعالیتهای مثبت و کارساز اقتصادی بهویژه کارآفرینی، به فعالیتهای اجتماعی و سیاسی بهصورت جدی نیز میپرداخت و از هواداران نهضت امام خمینی (ره) و از یاران نزدیک و معتمدان آیتالله شیخمحمّد صدوقی (۱۳۲۷ق-۱۳۶۱ش) بود. او در تقویت بنیۀ مالی و صفوف مبارزان نقشی مؤثر داشت و به گروه فداییان اسلام به رهبری سیدمجتبی نواب صفوی علاقهمند بود و چندین بار به ملاقات او رفته و به انتشار و تبلیغ افکار او در یزد میپرداخت. بنیان و راهاندازی دبیرستان رسولیان با کمک دکتر رمضانخانی و دیگران که سرمایه آن را حاجتقی رسولیان تأمین میکرد، به انگیزه پرورش دانشآموزانی متدین و معتقد از دیگر کارهای ایشان بود. اخوان دستمالچی پس از پیروزی انقلاب اسلامی به ساماندهی کمیتهها و دیگر نهادهای انقلابی پرداخت و از دوستان نزدیک حجتالاسلام شیخمحمّدعلی صدوقی (امامجمعه یزد، ۱۳۲۸-۱۳۹۰ش)، آیتالله سیدروحالله خاتمی (امامجمعۀ اردکان و یزد، ۱۲۸۵-۱۳۶۷ش)، شهید دکتر سیدرضا پاکنژاد (۱۳۰۳-۱۳۶۰ش) و استاد علامه محمدرضا حکیمی بود.
اخوان دستمالچی از دوسال پیش از انقلاب اسلامی تا سال ۱۳۸۸ در اتاق بازرگانی یزد حضور داشت و به عنوان رئیس این اتاق فعالیت میکرد. وی در مدت ۳۵ سال مسئولیت و فعالیت خود در اتاق یزد، یکی از خوشنامترین بازرگانان عرصه اقتصاد در یزد بود. اخوان دستمالچی فعالیتهای نیکوکارانه خود را از سالهای پیش از انقلاب اسلامی آغاز کرده و ۱۷ طرح عامالمنفعه را به ثمر رساند و این روند را پس از انقلاب نیز ادامه داد. در سالهای پایانی عمر، با جهتگیریهای فرهنگی و پژوهشی به انجام کارهای فرهنگی و تحقیقاتی روی آورد. راهاندازی مؤسسه فرهنگی و تحقیقاتی یکی از گامهای فرهنگی مهم او بود. وی کتابخانهای مجهز را در کنار مؤسسه خود بنا نهاد و به دلیل ساخت کتابخانه به عنوان خیّر کتابخانهساز نمونه کشوری شناخته شد.
دو واقعه ناگوار در زندگی او رخ داد؛ نخست، درگذشت همسر وفادارش بر اثر تصادف در جاده سانیج یزد در ۱۷/۵/۱۳۷۳ش و دیگر، خبر ناگوار بستری شدن مرادش آیتالله حاجسیّدجواد حیدری (۱۳۰۵-۱۳۹۳ش) یک هفته پیش از مرگ خودش بود. حاجسیّداحمد اخوان دستمالچی پس از عمری خدمت به فرهنگ و اقتصاد یزد، در ظهر یکشنبه ۲۲ تیر ۱۳۹۳ش در سن ۸۰ سالگی در بیمارستان حضرت سیدالشهدای یزد بر اثر سکتۀ مغزی درگذشت و بنا بر وصیت خود در جوار آرامگاه حضرت امامزاده جعفر (ع) یزد، در مقبرۀ آیتالله حاج شیخ غلامرضا فقیهیزدی که از سالها پیش برای خود تدارک دیده بود، به خاک سپرده شد.
بخش دوم: خدمات اجتماعی و فرهنگی الف) خدمات اجتماعی دستمالچی علاوه بر عضویت در هیئتمدیره یا مدیرعامل چندین کارخانه (بین ۷ تا ۹) در یزد، عضو هیئت امنای ۱۵ موسسه خیریه در پیش و پس از انقلاب اسلامی بود که به برخی از فعالیتهای اجتماعی او اشاره میشود:
الف۱. جامعه نیکوکاری ابرار تاریخچۀ جامعۀ نیکوکاری ابرار، سازمانی غیردولتی، غیرانتفاعی و غیرسیاسی بوده که در سال ۱۳۸۹ از سوی رئیس وقت اتاق صنایع، معادن، بازرگانی و کشاورزی ایران، دکتر نهاوندیان و گروهی از کوششگران اقتصادی ایران، برابر با قانون اتاق، بهعنوان نهادی وابسته به اتاق، بنیان شد. این نهاد در سال ۱۳۹۴ موفق به اخذ پروانه فعالیت سازمان مردمنهاد از وزارت کشور شد. شکلگیری این نهاد بیش از هرچیز مرهون تلاش و فکر اخوان دستمالچی بود. پس از گذشت حدود یک دهه از فعالیت جامعۀ نیکوکاری ابرار، با حمایت مالی و معنوی کنشگران اقتصادی کشور، این نهاد توانست کارهای سودمندی برای ایجاد و ترویج کارآفرینی، رشد فرهنگی و توانمندسازی محرومان جامعه بهویژه در مناطق روستایی محروم به انجام رساند و در راستای ایفای مسئولیت اجتماعی کوششگران اقتصادی و افزایش اثربخشی اجتماعی نیکوکاری، به موفقیتهای ارزشمندی دست یابد.
الف۲. بنیاد حامیان دانشگاه یزد سیداحمد اخوان دستمالچی از اعضای بنیاد حامیان دانشگاه یزد بود. این بنیاد با هدف بهرهگیری از توانمندیهای مادی و معنوی خیّرین اعم از دانشآموختگان، علاقهمندان، واقفان، انجمنها و سازمانهای عمومی و خصوصی به منظور تقویت و گسترش کمی و کیفی دانشگاه یزد تأسیس شده است. یکی از کارهای مستمر وی تهیه جهیزیه برای خانوادههای بیبضاعت بود؛ چنانکه گاهی تا بیش از سی جهیزیه را با هم تدارک میدید. او به بسیاری کمک مالی میلیونی میکرد و وصیت کرده بود که برای فقرا خانه بسازند و از هر کس طلب دارد، وارثان ببخشند و بخشیدند. بسیاری از کارها را بدون اینکه کسی و حتی خانوادهاش بفهمند انجام میداد. در سالهای آخر عمر میگفت من هرچه درآمد دارم تا اندازهای صرف امور خانه میکنم و بقیه را به نیازمندان میبخشید. یکی از افراد امین وی علیاکبر شیرسلیمیان، فرهنگی و نویسندۀ نامی یزد بود که در ماههای گوناگون سال، بستههایی را برای توزیع بین خانوادههای نیازمند به او میداد.
خلاصۀ مسئولیتها و فعالیتها: بنیانگذار مؤسسه فرهنگی-تحقیقاتی اخوان دستمالچی، رئیس اتاق بازرگانی و صنایع و معادن و کشاورزی یزد، پس از انقلاب اسلامی، عضو هیئت نمایندگان اتاق بازرگانی و صنایع و معادن تهران، مدیر و مؤسس کارخانه نساجی اردکان، مؤسس و رئیس هیئت مدیره کارخانه نساجی طرّه، عضو هیئت امنای سازمان پزشکی خیریۀ حضرت سیدالشهدا (ع) یزد، عضو هیئت مدیره بنیاد فرهنگی علوی، عضو بنیاد حامیان دانشگاه یزد، عضو جامعۀ نیکوکاری ابرار وابسته به اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی ایران، عضو هیئت مدیره صندوق تعاونی حضرت ولیعصر (عج) و عضو هیئت مؤسس دبیرستان تفضلی.
ب – خدمات فرهنگی: مؤسسه فرهنگی-تحقیقاتی اخوان دستمالچی ایجاد مؤسسه فرهنگی-تحقیقاتی اخوان دستمالچی را میتوان از جمله کارهای با ارزشی دانست که در این دوران کمتر دیده میشود. فردی با نیّتی خیر با همراهی جمعی یکدل که دغدغه معرّفی چهرۀ رحمانی از دین اسلام را دارند، مجموعهای را شامل مسجد، کتابخانه، آمفیتئاتر و خوابگاه (و ۶۰ واحد مسکونی برای محققان) پدیدآوردهاند که در نوع خود در ایران منحصر بهفرد است. اندیشه بنیان مؤسسه به سال ۱۳۳۷ ش برمیگردد؛ زمانی که وی به عتبات مشرّف میشود و به فکر گردآوری و چاپ مجموعۀ ۱۴ جلدی دربارۀ زندگانی امامان معصوم (ع) به زبان ساده و امروزی برای دانشجویان میافتد. پس این فکر را در یزد با استاد محمدرضا حکیمی در میان مینهد و به او میگوید: میخواهم در کنار فعالیتهای خیرخواهانه، یک کار فرهنگی هم انجام دهم. ازجمله تدوین مجموعهای دربارۀ امامان معصوم (ع). آقای حکیمی میگوید: نخست باید بنگاهی درست کنید که افرادی بیایند و در آن پژوهش کنند و سپس آن مجموعه را تدوین و چاپ کنید و اندکاندک این اندیشه با همفکری مرادش آیتالله حاجسیّدجواد حیدری و داماد و وصی خود حجتالاسلام سیدحسین حیدری به بنیان مؤسسه دستمالچی در سال ۱۳۷۷ش انجامید. این مؤسسه در سال ۱۳۷۷ به همت اخوان دستمالچی در ساختمانی با زیربنای ۱۴هزار و ۸۰۰ متر مربع فعال شد و در سال ۱۳۸۴ش، مجموعۀ علمی – فرهنگی دستمالچی در محل ورودی شهر یزد، روبروی دروازۀ قرآن با زیربنای ۲۴۰۰۰ مترمربع ساخته و رسماً در پاییز (رمضان) ۱۳۸۵ش افتتاح شد. بخشی از این مجموعه اختصاص به کتابخانۀ معظمی دارد که طبق برنامهریزی انجام شده، گنجایش یکمیلیون جلد کتاب را دارد و اکنون حدود ۱۲۰هزار جلد کتاب دارد و دارای بخشهای گوناگون: تالار مطالعه، تالار تحقیق، سخنرانی، تالار یزد، نشریات و غیره است و قرار است در آینده نزدیک بخشهای ریزفیلم، مواد دیداری و شنیداری و غیره را داشته باشد.
اهداف مؤسسه: انگارههای کلی: تبلیغ و گسترش معارف اسلامی، بهویژه در حوزههای اعتقادی، اخلاقی و اشاعۀ فرهنگ شیعی. پژوهش، احیا و نشر علوم و معارف اسلامی. اشاعۀ فرهنگ غنی اسلامی و تسهیل در دستیابی به منابع و متون اصیل دینی. فراهم آوردن امکانات لازم و بستر مناسب برای مطالعه و پژوهشهای اسلامی. اطلاعرسانی در حوزه معارف اسلامی. انتشار کتاب، نشریه و فصلنامه در زمینۀ احیای اندیشه دینی مورد نیاز جامعۀ امروز.



