اردبیل؛ پایتخت قهوهخانههای شاعرانه و محفلهای ادبی

یکی از شاعران و پژوهشگران ادبی استان اردبیل در گفتوگو با خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد در اردبیل اظهار داشت: تاریخچه شکلگیری انجمنهای ادبی در ایران به بیش از هزار سال پیش بازمیگردد. محافل ادبی و شعرخوانی در دربار و در حضور شاهان و امیران برگزار میشد. سیدعظیم شیروانی در سفر خود به اردبیل در تذکرهاش اشاره کرده است که در این شهر با شاعرانی چون شمس اردبیلی، غایب اردبیلی، قُمری اردبیلی، ناصر اردبیلی، ناظم اردبیلی، گنجی اردبیلی و صراف اردبیلی ملاقات کرده که همگی از شاگردان صدرالممالک اردبیلی بودند.
کاظم نظری بقا افزود: در گذشته، سیدعظیم شیروانی انجمن ادبی «بیت الصفا» را تأسیس کرد. در همین زمان، انجمن ادبی مجلس خاموشان در قره باغ و مجمع الشعرا در باکو نیز دایر شد و انجمن ادبی شوشا به مدیریت خورشیدبانو ناتوان به مدت ۲۰ سال فعالیت کرد. در تبریز نیز انجمن لقمانیه (نخستین انجمن ادبی تبریز) به سرپرستی ادیب الممالک فراهانی در همان دوره تأسیس گردید.
این شاعر و پژوهشگر ادبی ادامه داد: شاعران اردبیل در گذشته در مراکز خرید و قهوهخانهها گرد هم میآمدند. به طور کلی، دکانها و مراکز خرید و فروش، محل تجمع ادبا و شاعران در اردبیل بودند. مسافرخانه مرحوم مرشد واقع در جاده نمین – اردبیل یکی از مکانهای تجمع شاعران در ۸۰ سال پیش به شمار میرفت. نظری بقا با اشاره به اینکه مرشد از موسسان هیئت حسینی اردبیلی نیز بود، بیان کرد: در محفلهایی که او برگزار میکرد، شاعرانی چون عباسقلی یحیوی، ستار ذاکر اردبیلی، میرزا فضلعلی صدرالممالکی و مضطر اردبیلی حضور داشتند.
همچنین در دهه ۲۰، مکتبخانه میرزا عزیز فربودی محل تجمع شاعران مشهوری چون شایق، کاتب، مضطر و عباسقلی یحیوی بود. کافه نصرت نیز به عنوان پاتوق شاعران و ادبای اردبیلی شناخته میشد. این شاعر اردبیلی در ادامه معرفی محافل ادبی اردبیل در دوره معاصر گفت: در دوره پهلوی، پیش از پیروزی انقلاب اسلامی، کافهای به نام «نصرت» وجود داشت که شاعران و ادیبان در آن گردهم میآمدند و شعر میخواندند. در این محفل، شاعران و ادبایی چون نوید آذربایجانی، شیخ باقری، حبیب امامی، استاد شاهی، انور اردبیلی، استاد تقایی و ولی فیاض آزاد حضور داشتند.
بعدها با هماهنگی اداره فرهنگ آن زمان، در کتابخانه مرکزی اردبیل هر دو ماه یک بار جلسه شعرخوانی برگزار میشد که در این محفل ادبی، زنده یاد حمیده رئیسزاده، شاعره نامدار استان نیز حضور مییافت. وی افزود: پس از انقلاب نیز نشستهای ادبا و شاعران در کافه نصرت ادامه یافت و گاهی نیز در کافه گلزار شاعران گردهم میآمدند. بعدها این جلسات به خانهها منتقل شد و شاعران تصمیم به تشکیل انجمن ادبی گرفتند. به پیشنهاد حاج انور، دو انجمن عمومی و خصوصی تأسیس شد و نام انجمن خصوصی «دوستی» گذاشته شد. به این انجمن شاعرانی چون نادر جلیلیوند، عاصم اردبیلی، کامل حبیبزاده و عباسعلی یحیوی (ائلچی) نیز پیوستند.
در ادامه، مقرر شد که انجمن هر دو هفته یک بار شبها در منزل اعضا تشکیل شود. پزشکانی چون دکتر معماری و دکتر وهابزاده نیز به این انجمن ملحق شدند. نام انجمن دوستی به انجمن «حافظ» تغییر یافت و اعضای جدیدی نیز به آن پیوستند. به گفته این شاعر، در این محفل، نویسندگان و شاعران بزرگ داخلی و خارجی از جمله یحیی شیدا و علی نظمی از تبریز، دکتر شیخاوندی، عبدالله توکل و حسین پاینده از تهران، بابا صفری از سوئد، بالاش آذراوغلو، شاهین فاضل و رافیق شیروانلی از جمهوری آذربایجان، ویسل باشچی از ترکیه و … رفت و آمد داشتند.
وی با تأکید بر اینکه محافل ادبی، شناسنامه و هویت هر شهری به شمار میروند، گفت: معمولاً افرادی که خط فکری مشابهی داشتند، محفل ادبی خاص خود را تشکیل میدادند. محل جلسات معمولاً در تکایا، مساجد، مزارات، قهوهخانهها و خانه بزرگان شعر و ادب و ذوق بود. پژوهشگر حوزه شعر در خصوص انحلال انجمنها در تاریخ ادبی ایران گفت: اختلاف آرا بین اعضا و عدم استقبال از ورود اعضای جوان به محفل و فوت اعضای پیر به تدریج سبب منحل شدن محافل ادبی میشد. همچنین برخی منتقدان این گونه محافل را باعث تحول و عدهای آن را موجب عقبماندگی میدانستند. از مجادلات بین انجمنهای ادبی، تحول در عرصه شعر شکل گرفت و از دل آن شعر معاصر به وجود آمد.
نظری بقا با اشاره به اینکه انجمن ادبی حافظ اکنون نزدیک به ۵۰ سال عمر دارد، انتشار کتاب «اون شاعیردن یوز غزل» که مجموعه اشعار شاعران انجمن حافظ اردبیل به زبان ترکی است، به همت ائلچی توسط نشر آذرسبلان و کتاب «انجمن عشق» که با گردآوری کاظم نظری بقا و نشر محقق اردبیلی منتشر شده است، را از ثمرات فعالیت چند ساله انجمن حافظ برشمرد. عضو انجمن ادبی حافظ اردبیل ادامه داد: این انجمن به صورت منظم جلسات شعرخوانی خود را در خانه یکی از اعضا برگزار میکند و در کنار نقد اشعار خوانده شده، شرح دیوان حافظ، اشعار خاقانی، مولوی، فضولی، مرحوم یحیوی و شاهنامه انجام میگیرد تا حاضران ساعتی را در بوستان اشعار بزرگان سیر کنند.



