آبگرفتگی کتابخانه مینوی؛ گزارشی از پیامدهای بارشهای آبانماه ۱۴۰۵

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، به نقل از پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، بامداد روز یکشنبه ۱۷ آبانماه ۱۴۰۵، به دنبال افزایش بارشها، مسیر ناودان ساختمان کتابخانه مینوی مسدود گردید و این امر منجر به آبگرفتگی بخشی از ساختمان شد. نفوذ آب از سمت جنوبشرقی بنا، باعث نمزدگی و نشت قطرات آب در نزدیکی دیوارهای جنوبی و شرقی گردید، بهطوری که دو ستون از قفسههای بخش جنوبی و سه ستون از قفسههای بخش شرقی کتابخانه، در مجموع پنج ستون قفسه، در معرض رطوبت قرار گرفتند. در نتیجه این حادثه، ۱۴۰ مجلد از کتابها در معرض رطوبت قرار گرفتند. لازم به ذکر است که تمامی این آثار چاپی به زبانهای انگلیسی و فرانسه هستند و هیچ کتاب چاپ سنگی یا نسخه خطی در میان آنها وجود ندارد. از میان این مجلدات، حدود ۹۵ جلد دچار نمخوردگی شدند که شدت آسیب در ۸ جلد از آنها جدی ارزیابی میشود. این آسیب بیشتر در جلد آثار رخ داده و خوشبختانه یادداشتهای استاد مینوی در حاشیه آثار آسیبی ندیدهاند. بهطور کلی، آسیبدیدگیها به صورت جبرانناپذیر نبوده و کتابها قابل استفاده هستند. در سایر کتابها، رطوبت بهصورت موضعی و محدود، تنها به بخشهایی از برخی برگها نفوذ کرده بود.
همکاران کتابخانه بلافاصله پس از شناسایی وضعیت، اقدامات اولیه را برای مهار رطوبت و جلوگیری از گسترش خسارت آغاز کردند. در مجموع، تعداد ۵۳۶ مجلد کتاب به سرعت از قفسهها خارج شد تا از آسیب احتمالی قطرات آب جلوگیری شود و آنچه در تصاویر منتشر شده در رسانهها مشاهده میشود، عمدتاً همین کتابهای خارجشده از قفسههاست. همچنین، یادداشتهای مرحوم استاد مجتبی مینوی از آسیب مصون ماندهاند؛ اما یک نامه دچار آسیب جدی شده است که این نامه پیشتر، در جریان فعالیتهای مستندسازی همکاران پژوهشگاه، تایپ شده بود.
در بررسی مقدماتی چگونگی وقوع حادثه، باید یادآور شد که شامگاه شنبه ۱۶ آبانماه ۱۴۰۵، همزمان با آغاز بارندگیها و چند ساعت پیش از بروز آبگرفتگی، نگهبان مستقر در مجموعه که بهصورت شبانهروزی در ساختمان کتابخانه حضور دارد، در چند نوبت مسیر ناودان پشتبام را بررسی کرده بود. از آنجا که عایق رطوبتی پشتبام و مسیر ناودان پیشتر مرمت شده بود، نشانهای از آبگرفتگی در آن بررسیها مشاهده نشد. آخرین وارسی در ساعت چهار بامداد روز یکشنبه انجام گرفت و در آن زمان نیز، بنابر گزارش نگهبان، مسیر ناودان باز و فاقد گرفتگی بود. با این حال، در فاصله میان آخرین بررسی و آغاز ساعت اداری، همزمان با تشدید بارندگیها و احتمال ورود جسمی به مجرای ناودان، مسیر آبرو مسدود شد و زمینه نفوذ آب به داخل ساختمان فراهم آمد. شایان ذکر است ورود آب نه به صورت یکباره و فوران، بلکه به صورت قطرهای و نم دیوار بوده است. آسیبهای وارده به آثار نیز حاصل چکیدن قطرات بر روی برخی از مجلدات و همچنین نمگرفتگی ناشی از ارتباط با دیوار نمزده بوده است.
با آغاز ساعت کاری و آگاهی همکاران مستقر در کتابخانه از نمزدگی، فردی از کارکنان اداره خدمات و پشتیبانی در محل حاضر شدند. همراه با خارج کردن کتابها از قفسهها، تمهیدات فوری لازم برای حفاظت اولیه از منابع و مهار پیامدهای آبگرفتگی به کار بسته شد. با توجه به آنکه ۸ جلد از کتابها دچار آسیب جدی شدهاند، مقرر است پس از ارزیابی کارشناسان ذیصلاح و در صورت تأیید ارزش این آثار و ضرورت مرمت آنها، اقدامات لازم برای حفاظت، مرمت و احیای آنها با مشارکت متخصصان کتابخانه ملی و مرکز اسناد کشور پیگیری شود.
کتابخانه مینوی، به عنوان امانتدار بخشی از میراث علمی و فرهنگی استادان مجتبی مینوی و محمدتقی دانشپژوه، شایسته برخورداری از جایگاهی درخور اهمیت تاریخی و پژوهشی خود در مجموعه پژوهشگاه است. متأسفانه باید اذعان کرد که در سالهای گذشته، به دلیل برخی تصمیمها و رویههای نادرست، کارکرد عمومی و پژوهشی این کتابخانه بهتدریج محدود شده و بهرهمندی از ظرفیتهای آن عملاً به حلقهای کوچک از افراد محدود گردیده است؛ این روند، پیوند سازمانی و علمی کتابخانه را با بدنه اصلی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی تضعیف کرده و دسترسی پژوهشگران، علاقهمندان و عموم مخاطبان را با محدودیت روبهرو ساخته است. در مواردی، استناد به ملاحظاتی ذیل نام ضرورتهای علمی و تخصصی، دسترسی به این مجموعه را محدود ساخته است و در نتیجه کتابخانهای با چنین پیشینه و جایگاه فرهنگی، از ایفای نقش شایسته خود بهمثابه فضایی برای نگهداری، مطالعه و بهرهبرداری علمی از میراث مکتوب بازمانده است. افزون بر این، این رویکرد نادرست باعث شده رسیدگی به برخی امور جاری و ضروری، از جمله مسائل تأسیساتی ساختمان، نیز در مقاطعی با وقفه و دشواری همراه شود.
مدیریت پژوهشگاه با آگاهی از اهمیت تاریخی و علمی این مجموعه، اصلاح شیوه اداره کتابخانه استاد مینوی را ضرورتی نهادی میداند و عزم جدی دارد با بازنگری در سازوکارهای مدیریتی، اجرایی و حفاظتی و کنار گذاشتن سلایق شخصی افراد، زمینه شفافیت در وضعیت و عملکرد کتابخانه و دسترسی ضابطهمند پژوهشگران، علاقهمندان و عموم مخاطبان را فراهم آورد. هدف آن است که این مجموعه، ضمن رعایت الزامات حفاظتی و تخصصی، بار دیگر جایگاه شایسته خود را بهعنوان یکی از مراکز ارزشمند نگهداری، مطالعه و بهرهبرداری فرهنگی از میراث مکتوب بازیابد و امکان استفادۀ علمی و فرهنگی بهینه از ظرفیتهای آن در آینده نزدیک فراهم شود.



