پیوند «داد» و «خرد»؛ نگاهی به سالمرگ خسرو انوشیروان

سرویس ادبیات خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد – مرضیه نگهبان مروی: امروز، بیستوپنجم آبان ماه، سالروز وفات خسرو انوشیروان است. این روز فرصتی است برای مرور شکوهی که هرگز با مرگ از بین نرفته است. انوشیروان، پادشاهی که پیوندی استوار میان شمشیر و فلسفه، عدالت و خرد برقرار کرد، در ادبیات فارسی تأثیرگذار است. در این یادداشت، به جستوجوی نشانههایی از او در اشعار و متون ادبی خواهیم پرداخت تا دریابیم چگونه روح این پادشاه در کلمات ما جاودانه شده است.
داستان حضور انوشیروان در ادبیات با نام او آغاز میشود. «انوشیروان»؛ ترکیبی از نفی مرگ و حضور روح. در زبان پهلوی، این نام نه یک ادعای سیاسی، بلکه یک حقیقت هستیشناختی است. ریشهیابیهای زبانی نشان میدهد که «انوشیروان» به معنای کسی است که روحی جاویدان دارد. در ادبیات، انوشیروان به عنوان «بیمرگ» شناخته میشود. او در کلمات، از یک انسان گوشت و پوست به یک «تندیس اخلاقی» تبدیل شده است؛ تندیسی که هرگاه سخن از «پادشاه عادل» به میان میآید، اولین تصویری است که در ذهن مخاطب نقش میبندد.
در تالار شاهنامه؛ نماینده داد و خرد در پهنهی عظیم شاهنامه، فردوسی انوشیروان را مظهر «فرّ ایزدی» به تصویر میکشد. اما آنچه او را در حماسهی فردوسی متمایز میکند، تنها پیروزیهای نظامیاش در برابر روم یا سرکوب شورشیان نیست؛ بلکه «خرد سیاسی» اوست. فردوسی بیش از ۴۶۰۰ بیت را به دوران او اختصاص داده تا نشان دهد روش پادشاهی انوشیروان آمیزهای از «داد و خرد» است. در روایتهای فردوسی، خرد انوشیروان محدود به فلسفهی سیاسی نیست، بلکه نوعی «خرد عملی» است که در تمام شئون زندگی جاری است. او پادشاهی است که میپذیرد برای ادارهی یک جهان وسیع، باید به دانشمندان و حکیمان تکیه کرد.
در اینجا، رابطه او با «بزرگمهر» (بوزرجمهر) به یکی از زیباترین نمادهای ادبی تبدیل میشود. بزرگمهر در شاهنامه، گویی «من دیگر» انوشیروان است؛ زبان گویای خردی که بدون آن، حتی عادلترین پادشاهان نیز در برابر معماهای روزگار (مانند معمای صندوقچه قیصر روم) به بنبست میخورند. این پیوند، تجلی توأمان مرجعیت و مشروعیت در رأس هرم فرهنگ سیاسی ایرانی است.
شاهفیلسوف؛ پیوند خرد یونان و شکوه ایران یکی از درخشانترین فصلهای حضور انوشیروان در ادبیات، تصویر او به عنوان «شاه-فیلسوف» است. در متون ادبی، او یک مصرفکنندهی دانش نیست، بلکه یک «سرمایهگذار فرهنگ» است. تصویر او در حالی که متون افلاطون و ارسطو را میخواند و دستور به ترجمهی آنها میدهد، در ادبیات ما به عنوان نماد «گشودگی فرهنگی» ثبت شده است. او در ذهن نویسندگان، مردی است که مرزهای جغرافیایی را با مرزهای فکری جابهجا کرد. تأسیس بیمارستان و دانشگاه جندیشاپور به عنوان قطب دانش جهان، در روایتهای ادبی به عنوان یک «انقلاب ذهنی» به تصویر کشیده شده است. انوشیروان در اینجا جهانی است که میداند حقیقت، ملیت ندارد. این وجه از شخصیت او باعث شد تا در دوران اسلامی، فلسفه و حکمت را با نام او گره بزنند و او را «شاگرد افلاطون» بنامند.
بازی با حقیقت و عدالت اگر بخواهیم جلوهی انوشیروان را در نثر و حکایات جستجو کنیم، باید به سراغ آثاری چون «گلستان» و «بوستان» سعدی برویم. سعدی برای تعریف «حاکم مطلوب»، باب اول بوستان را با اندرزهای انوشیروان به پسرش هرمز آغاز میکند تا به حاکمان همهی روزگاران بگوید لازمهی بقای تاج و تخت، تنها «دادگری و مردمداری» است. در گلستان، انوشیروان به عنوان منبعی برای نقد تاریخ ظلم به کار میرود. وقتی از زبان او میشنویم که «بنیاد ظلم در جهان اول اندکی بوده است»، در واقع با هشدار یک پادشاه روبرو هستیم که میداند قدرت اگر با عدل گره نخورد، به ویرانی میانجامد. همچنین در آثار نظامی، حکایت «جغدهای ویرانه» را میبینیم؛ جایی که انوشیروان با شنیدن گفتگوی دو پرنده درباره خرابههای شهر، متأثر شده و تصمیم میگیرد ظلم را برچیند. در اینجا، انوشیروان ابزاری است تا نظامی به صاحبان قدرت هشدار دهد که ویرانههای شهرها، نتیجهی مستقیم ستم است.
فراتر از مرزهای دین؛ عدالت به مثابه زبان مشترک شاید تکاندهندهترین بخش از حضور انوشیروان در متون ادبی و تاریخی، نفوذ او در روایات مذهبی باشد. در متونی چون «نصیحهالملک» غزالی، به حدیثی اشاره شده که پیامبر (ص) میفرماید: «من در روزگار پادشاه دادگر (انوشیروان) زاده شدم». این روایت که البته صحت آن محل تردید است، نشاندهنده آن است که «عدالت» در فرهنگ ایرانی، چنان قدرتمند است که توانسته از مرزهای دین و ملیت عبور کند. انوشیروان در اینجا دیگر یک پادشاه ساسانی یا یک زرتشتی نیست؛ او تجسم جهانی «عدل» است. این نگاه، با تحلیلهای حکیمانی چون نصیرالدین طوسی همسو است که عدالت را حاصل اعتدال حکمت، شجاعت و عفت میدانند. انوشیروان در ادبیات، کسی است که این اعتدال را در عمل به نمایش گذاشت.
میراثِ درختان دیرثمر؛ از پهلوی تا فارسی تحقیقات تطبیقی نشان میدهد که بسیاری از اندرزهای فارسی انوشیروان، ریشههای عمیقی در متون پهلوی (فارسی میانه) دارند. یکی از زیباترین جلوههای این میراث، در حکایتی از عطار در «الٰهینامه» است؛ جایی که انوشیروان در پیری، درختانی میکارد که ثمرشان سالها بعد میرسد. وقتی از او میپرسند چرا در این سن درخت میکاری، پاسخ میدهد: «دیگران کاشتند و ما خوردیم، ما نیز میکاریم تا دیگران بخورند». این حکایت، نماد والاترین سطح از مسئولیتپذیری اجتماعی است. انوشیروان در اینجا از یک حاکم، به یک «بذرپاش امید» تبدیل میشود. این تفکر، همان چیزی است که در وصیتنامههای پهلوی پدر او با تأکید بر گذرایی دنیا دیده میشود و بعدها در ادبیات فارسی به شکل داستانهای جستجوی مقبره انوشیروان بازتاب مییابد.
نگاهِ عبرتگرایانه؛ از شکوه تا ویرانههای مدائن اما روایت ادبی انوشیروان تنها به ستایش شکوه او ختم نمیشود. نگاه خاقانی به این پادشاه، از آن ستایشهای ممدوحانه فاصله گرفته و به قلمرو «عبرت» و «فنا» گشوده میشود. او در قصیدهی «ایوان مدائن»، انوشیروان را نه به عنوان پادشاهی مقتدر، بلکه به عنوان شاهدی بر بیثباتی جهان به تصویر میکشد. خاقانی با مشاهدهی ویرانههای طاق کسری، شکوه از دست رفتهی این پادشاه را در تضاد با مرگ و خاک قرار میدهد تا از طریق «آیینه عبرت» در ویرانهها، به مخاطب هشدار دهد که اگر سرنوشت بارگاه دادگری چنین است، سرنوشت ستمکاران چه خواهد شد؟ در این



