گرسنگی نویسندگان و روزنامهنگاران؛ چالشی که یک قرن را در بر میگیرد

سرویس ادبیات پایگاه خبری الفبای رشد – آریامن احمدی، نویسنده و روزنامهنگار، به توصیف روزهای گرسنگی خود در کریستیانا میپردازد: «در آن روزها گرسنه در خیابانهای کریستیانا پرسه میزدم، شهری عجیب که اثر خود را بر پیشانی هر فردی میگذارد… در اتاق زیرشیروانیام دراز کشیدهام و صدای زنگ ساعت شش را از طبقه پایین میشنوم. به سرعت، هوا روشن شده و مردم از پلهها پایین میروند و بالا میآیند. کنار در، جایی از اتاقم که با شمارههای قدیمی روزنامه مورگنبلاده پوشیده شده، آگهی فانوسهای دریایی را به وضوح میبینم. در سمت چپ، تبلیغ بزرگ نانهای تازه فابین اولسن، نانوا، خودنمایی میکند…» این توصیف، نخستین تصویر رمان «گرسنگی» اثر کنوت هامسون را به تصویر میکشد؛ رمانی که پس از بیش از یک قرن از انتشار آن و سه ترجمه پیشین به فارسی، این بار با ترجمه جدید محمدرضا شکارسری از سوی نشر افق منتشر شده است. این ترجمه در مقایسه با ترجمههای قبلی، یک گام جلوتر است. همین بند آغازین، پیش از آنکه داستان پیش برود و شخصیت اصلی را در خیابانهای کریستیانا (نام قدیم اسلو) دنبال کنیم، نان و نوشتن را در کنار هم قرار میدهد. دیوار اتاق زیرشیروانی با شمارههای قدیمی روزنامه پوشیده شده و در میان آگهیها، تبلیغ نان تازه به چشم میخورد. به نظر میرسد راوی، پیش از آنکه روز دیگری از زندگی دشوارش را آغاز کند، با دو ضرورت روبهرو شده است: کلمه و نان. یکی وسیلهای برای بیان خویشتن است و دیگری شرط ادامه حیات. روزنامه، که میتواند محل انتشار نوشتههای او و راهی برای کسب درآمد باشد، بر دیوار اتاقش حضور دارد؛ نان نیز در هیئت آگهی نانوایی، درست در کنار آن، وعده غذایی را میدهد که هنوز به دست راوی نرسیده است. او هر دو را میبیند، اما دیدن تصویر نان با سیرشدن تفاوت دارد و روزنامهای که روی دیوار چسبانده شده، هنوز به معنای یافتن جایی برای نوشتههای او نیست.
از همین تصویر کوچک اما آشنا، که با گذشت بیش از یک قرن از انتشار «گرسنگی» همچنان برای نویسندگان و روزنامهنگاران معنایی ملموس دارد و بسیاری از آنها هنوز با مسئله نان و نوشتن (و در برخی جوامع با سانسور و سرکوب) دستوپنجه نرم میکنند، میتوان به یکی از پرسشهای بزرگ ادبیات رسید: نویسنده گرسنه چه چیزی برای عرضه به جهان دارد؟ آیا کلمه میتواند جای نان را بگیرد؟ آیا میتوان به نوشتن ادامه داد، وقتی بدن از ابتداییترین نیازهای خود محروم مانده است؟ هامسون در رمان خود این پرسشها را نه در قالب بحثی نظری، بلکه از خلال تجربه روزمره مردی جوان، بینام و بیپول پیش میکشد؛ مردی که میخواهد بنویسد، اما برای ادامه نوشتن باید زنده بماند. در «گرسنگی»، فقر فقط نداشتن پول و غذا نیست؛ نیرویی است که ذهن را دگرگون میکند، غرور را به جان آدم میاندازد، رابطه فرد با جهان را مختل میکند و مرز میان واقعیت و خیال را از میان میبرد. راویِ بینام در خیابانهای کریستیانا سرگردان است. گاهی مقاله مینویسد و امیدوار است آن را به روزنامهای بفروشد، گاهی به دنبال راهی برای پرداخت اجاره و تهیه غذا میگردد و گاهی چنان درگیر افکار و تصورات خود میشود که از تشخیص درست موقعیت خویش بازمیماند. او نه میخواهد از آرمان نویسندگی دست بکشد و نه میتواند نیازهای جسمانی خود را برای همیشه انکار کند. کشمکش اصلی رمان از همین جا آغاز میشود: از برخورد میل به آفرینش با ضرورت بقا.
در ادبیات داستانی، نویسنده و روزنامهنگار اغلب شخصیتهایی هستند که در فاصله میان آرزوهای بزرگ و واقعیتهای کوچک زندگی گرفتار شدهاند. لوسین دو روبامپره در «آرزوهای بربادرفته»ی بالزاک (۱۸۳۷)، با سودای شهرت ادبی و روزنامهنگاری وارد پاریس میشود و با سازوکار بازار فرهنگ و مطبوعات روبهرو میشود. در چنین آثاری، نوشتن فعالیتی جدا از زندگی نیست؛ کلمه باید به بازار عرضه شود، سردبیری آن را بپذیرد، ناشری برایش پیدا شود و گاهی در برابر آن پولی پرداخت شود. آرمان نویسنده با اقتصاد زندگی برخورد میکند و این برخورد همیشه به سود آرمان تمام نمیشود. اما هامسون در «گرسنگی» (۱۸۹۰) یک گام فراتر میرود. او صرفا داستان شکست یک نویسنده جوان را روایت نمیکند، بلکه نشان میدهد گرسنگی چگونه از درون، ذهن و زبان او را تغییر میدهد. راوی در عین نیازمندی، از غروری عجیب برخوردار است. گاهی حاضر نیست کمک دیگران را بپذیرد، گاهی چیزی را که به دست آورده بیدلیل میبخشد و گاهی برای حفظ تصویری که از خود ساخته، تصمیمهایی میگیرد که وضعش را دشوارتر میکنند. او میخواهد حتی در اوج درماندگی، اختیار خود را از دست ندهد. با این همه، گرسنگی مدام او را به واقعیتی بازمیگرداند که با اراده و خیال نمیتوان از آن گریخت. اهمیت رمان در همین تناقض است. راوی میخواهد با نوشتن از جهان مستقل شود، اما نوشتن نیز به جهان وابسته است. برای نوشتن باید زنده ماند؛ برای زندهماندن باید غذا خورد؛ و برای تهیه غذا، نویسنده ناچار است به مناسباتی تن بدهد که شاید با آرمانهایش سازگار نباشند. آیا میتوان از استقلال ادبی سخن گفت، وقتی استقلال اقتصادی وجود ندارد؟ آیا نویسندهای که برای انتشار نوشته خود به رضایت سردبیر، ناشر یا صاحب سرمایه نیازمند است، میتواند همیشه آنچه را میخواهد بنویسد؟ و اگر نان در گروِ کلمه باشد، کلمه تا کجا میتواند در برابرِ نان مقاومت کند؟ این پرسشها برای روزنامهنگاران و نویسندگان امروز نیز آشنا هستند؛ بهویژه برای کسانی که در ایران، در شرایط دشوار اقتصادی و حرفهای، میکوشند نوشتن را نه صرفا وسیلهای برای کسب درآمد، بلکه راهی برای شناخت و توصیف واقعیت بدانند.
روزنامهنگاری که باید هزینه زندگی خود را تامین کند، نویسندهای که درآمد حاصل از کتابهایش برای گذران زندگی کافی نیست و مترجمی که ماهها برای برگرداندن اثری به فارسی وقت میگذارد، همگی با شکلی از همین تناقض روبهرو هستند. نوشتن به زمان و امکان زیستن نیاز دارد، اما همین نیازهای ابتدایی گاهی فرصت نوشتن را محدود میکنند. برای روزنامهنگار، مسئله تنها پیداکردن موضوع و نوشتن گزارش نیست؛ مسئله این است که آیا میتواند در شرایط تورم، تحریم، سانسور و سرکوب به نوشتن ادامه دهد و در عین حال معاش خود را تامین کند، بیآنکه استقلال حرفهای و فکریاش را از دست بدهد؟ از این منظر، «گرسنگی» فقط رمانی درباره مردی فقیر در خیابانهای اسلو نیست؛ روایتی است درباره وضعیتی که در آن، نویسنده هم به کلمه وابسته است و هم از آن انتظار دارد نجاتش دهد. پل استر، نویسنده آمریکایی، در مقدمه خود بر یکی از ترجمههای انگلیسی رمان، به پیوند میان هنر و زندگی هنرمند اشاره میکند. این پیوند در رمان هامسون چنان تنگاتنگ است که نوشتن دیگر فعالیتی نیست که پس از پایان کار روزانه آغاز شود؛ خودِ زندگی به میدانِ نبردِ نوشتن تبدیل شده است. راوی حتی وقتی نمیتواند چیزی بنویسد، همچنان درگیر نوشتن است. ناتوانی او در آفرینش نیز بخشی از تجربه نویسندگی او است. «گرسنگی» نخستین بار در سال ۱۸۹۰ منتشر شد و در تحول



