کتابکدهیادداشت

انسان بودن: سفر به سوی زوال

سرویس دین‌واندیشه پایگاه خبری الفبای رشد – رضا دستجردی: کتاب «تاریخ کوتاه زوال» نوشته امیل چوران، فیلسوف و جستارنویس رومانیایی، با ترجمه فرهاد کربلایی و به همت نشر ثالث منتشر شده است. این اثر که نخستین کتاب این اندیشمند در سال ۱۹۴۹ به زبان فرانسه منتشر گردید، در شش فصل تنظیم شده و در سال ۱۹۵۰ موفق به دریافت جایزه ریوارول شد. مفهوم اصلی این کتاب، زوال است که در فرد به شکل بیماری و اختلال روانی و در جامعه به شکل سقوط و انحطاط نمایان می‌شود. چوران در این اثر، ارزش‌گذاری‌های رایج را معکوس می‌کند و بر این باور است که دوران‌های اضمحلال باورها، مانند یونان باستان، روم و فرانسه پیش از انقلاب، از زمان‌های ثبات بهترند، زیرا در آن‌ها یقین‌ها فرو می‌ریزند و ذهن می‌تواند دوباره به تردید بپردازد. او معتقد است که انسان به محض از دست دادن توان بی‌تفاوتی، به قاتلی بالقوه تبدیل می‌شود و ما تنها به نام خدا یا نمایندگانش می‌کشیم، از جمله عقل، ملت، طبقه و نژاد. به این ترتیب، ستایش زوال و نقد تعصب دو روی یک سکه هستند.

با این حال، نکته‌ای که نمی‌توان از حیات فکری چوران نادیده گرفت، دفاع او از حکومتی توتالیتر در سال ۱۹۳۶ و حمایت از گارد آهنین و جنبش‌های فاشیستی است. البته او پس از جنگ از این گرایش‌ها فاصله گرفت و گفته می‌شود که بخش‌هایی از کتاب را به عنوان «عذرخواهی غیرمستقیم» برای آن گذشته نوشته است. از منظر متافیزیکی، بیزاری از آفرینش، ضدزایش‌گرایی و خشم ضدمسیحی در آثار چوران به وضوح دیده می‌شود و نثر ظاهراً ظریف و کلاسیک او، تمسخر نظام‌مند ارزش‌های انسان مدرن و تمدن غرب را به نمایش می‌گذارد.

گفت‌وگوی پایگاه خبری الفبای رشد با فرهاد کربلایی، نویسنده آثار «دوشنبه اگزیستانسیال»، «دردسر متولد شدن» و «اخلاق ابهام»، به بررسی منابع فکری چوران می‌پردازد. کربلایی به هفت منبع فکری اشاره می‌کند که هر یک به نوعی بر تفکر چوران تأثیر گذاشته‌اند. این منابع شامل: شک‌گرایی یونانی و پیرون شک‌گرا، کلبی‌مسلکی و دیوژن کلبی، تفکر شرقی شامل آیین‌های هندو، بودا و دائو، عرفان مسیحی به‌ویژه ترسای آویلایی، متفکران عصر رنسانس و روشنگری، شوپنهاور و نیچه، و فلسفه‌های اگزیستانس به ویژه پاسکال، کی‌یرکگور و شستوف هستند.

چوران در میان متفکران قرن بیستم، به عنوان یک فیلسوف «بیرون از آکادمی» شناخته می‌شود. او به جای ساختن نظریه‌های منسجم، از جستار و تجربه زیسته شخصی برای بیان اندیشه‌هایش بهره می‌برد. چوران خاطره‌ای از دیدار خود با آلبر کامو را نقل می‌کند که در آن کامو به او می‌گوید: «باید وارد جریان اصلی فلسفه بشوی» و این نصیحت چوران را رنجانده است، زیرا او هرگز نخواسته وارد این جریان شود. چوران در میان متفکران اروپایی قرن بیستم، جایگاه خاصی دارد و اندیشه‌اش بر تجربه زیسته انسان و بحران‌های وجودی استوار است.

تأثیر چوران بر اندیشه‌های دیگران نیز قابل توجه است. به عنوان مثال، عباس کیارستمی و ژان لوک گدار از جمله افرادی هستند که تحت تأثیر آثار او قرار گرفته‌اند. کیارستمی در زمان ساخت فیلم «طعم گیلاس» به نقل قولی از چوران اشاره می‌کند که می‌گوید: «اگر امکان خودکشی وجود نداشت، مدت‌ها پیش خودم را کشته بودم.» همچنین سوزان سانتاگ مقدمه‌ای بر ترجمه انگلیسی کتاب «وسوسه وجود» از چوران نوشته است.

کتاب «تاریخ کوتاه زوال» یکی از آثار بسیار مهم چوران است که با آن به فضای روشنفکری فرانسوی و سنت فلسفی-ادبی فرانسه وارد می‌شود. در این کتاب، چوران به دغدغه‌های اصلی خود می‌پردازد که بعدها در آثار دیگرش گسترش می‌یابند. این دغدغه‌ها شامل مسائلی مانند پوشاک، مهاجرت، بی‌پولی، نوستالژی و مالیخولیا است.

چوران را نمی‌توان به عنوان یک متفکر ضدمدرن توصیف کرد، زیرا او هم جهان مدرن و هم جهان سنتی را مورد نقد قرار می‌دهد. او را باید به عنوان یک متفکر «ضدتمدن» در معنای وسیع آن شناخت که نه در جهان سنتی و نه در جهان مدرن برای خود جایی نمی‌یابد.

چوران در آثارش به موضوعات سیاسی و اجتماعی نیز پرداخته است. او در کتاب «وسوسه وجود» به موضوع تمدن اروپایی و مرگ آن با تمرکز بر فرهنگ و تمدن فرانسوی، آلمانی و انگلیسی می‌پردازد و معتقد است آینده متعلق به حاشیه‌های جهان، یعنی روسیه و آمریکا است. او همچنین به مسئله یهودیت و یهودیان پرداخته و پرسش مونتسکیو را تکرار می‌کند که می‌پرسد: «چطور کسی می‌تواند ایرانی باشد؟»

چوران در تعریف زوال می‌گوید که زوال به معنای انسان بودن است. او زوال را وضعیتی بنیادین و حرکتی ذاتی به سوی تباهی در هستی انسان می‌داند و معتقد است که تمامی دستاوردهای انسانی محکوم به زوال هستند. این بدبینی و نگاه تلخ او ریشه در تجربیات زیسته و تاریخی‌اش دارد، از جمله تولدش در محیطی مالیخولیایی و تجربه جنگ جهانی دوم.

در نهایت، چوران با متفکرانی در گفت‌وگو بود که به بدبینی شهره‌اند و آثارش شباهت‌هایی با نیچه دارد، اما در عین حال تفاوت‌هایی نیز دارد که به بررسی آن‌ها نیاز است.

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دکمه بازگشت به بالا