قزوین: مهد موسیقی ریشهدار ایران در تاریخ

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، قزوین در طول تاریخ خود به عنوان یک مرکز مهم برای شکلگیری و تداوم جریانهای فرهنگی و هنری، از جمله نگارگری، خوشنویسی، تعزیه و موسیقی شناخته شده است. این شهر یکی از مهمترین سنتهای موسیقایی ایران را داراست که ریشههای آن به دوران صفویه و زمانی که قزوین به عنوان پایتخت انتخاب شد، برمیگردد. وجود تعدادی از استادان و خوانندگان برجسته در قزوین، باعث تداوم این سنت در دوره قاجار و ظهور چهرههایی چون ملاعبدالکریم جُناب قزوینی، اقبال آذر، عارف قزوینی، قربانخان و قمرالملوک وزیری شده است. اما آیا میتوان این جریان را با عنوان «مکتب موسیقی قزوین» نامید؟ چه ویژگیهایی شیوه آوازی قزوین را از دیگر جریانهای آوازی متمایز میکند و این سنت چه نقشی در شکلگیری آواز تهران ایفا کرده است؟ همچنین، مهاجرت هنرمندان و تغییر شرایط اجتماعی و فرهنگی چه تأثیری بر کاهش اهمیت این جریان گذاشته است؟ به مناسبت هفته قزوین، در گفتوگو با حسین میثمی، مولف و نسخهپژوه و عضو هیئت علمی دانشکده موسیقی دانشگاه تهران، به بررسی ریشههای تاریخی جریان موسیقایی قزوین پرداختهایم.
در ابتدا به مبحث مکتب موسیقایی قزوین میپردازیم. آیا اصولا در موسیقی سنتی چیزی به نام مکتب قزوین وجود دارد؟ من بر خلاف برخی از دوستان که در داخل یا خارج استان تعصب خاصی به این موضوع دارند، چندان بر روی واژه مکتب تأکید نمیکنم. اما یک جریان موسیقایی بسیار قوی در قزوین وجود داشته است که ریشههای آن به دوران صفویه برمیگردد. در این دوره، به دلیل انتخاب قزوین به عنوان دومین پایتخت صفویان، شاهد تجمع اساتید و بزرگان زیادی در این شهر بودیم که از ۵ یا ۶ استاد بزرگ آن زمان، ۳ یا ۴ نفر قزوینی بودند و برای خود شخصیت و نام و رسمی داشتند. به عنوان مثال، در همان دوره، خوانندهای به نام مولانا مطرب قزوینی وجود داشت که از بزرگترین خوانندگان عصر خود به شمار میرفت و دوران حیات او در زمان شاه عباس بود.
آیا این سنت تا دوره قاجار ادامه داشت؟ بله، این سنت از دوره صفویه به دوره قاجاریه منتقل شد و در دوره اول قاجار، ۱۰ یا ۱۵ استاد بزرگ آواز در قزوین زندگی میکردند که من در مقالهای در فصلنامه «دروازه بهشت قزوین» به آن اشاره کردهام. یکی از این اساتید، ملاعبدالکریم جناب قزوینی بود. او فردی تحصیلکرده و مکتبرفته بود که در حوزههای قدیم درس خوانده بود. در شرح حال او آمده است که به دلیل ازدواج خالهاش با ناصرالدین شاه قاجار، توانسته بود به دربار راه یابد و از دستاوردها و اساتیدی که در دربار حضور داشتند، بهرهمند شود و همچنین از سنت آوازی قزوین نیز استفاده کرده است. ملا عبدالکریم جناب قزوینی در آواز فردی بسیار تأثیرگذار بود و به گفتهها، از سرآمدان و استادان زمان خود به شمار میرفت. او شاگردان بسیار خوبی در قزوین و تکیه دولت تربیت کرد، از جمله: اقبال آذر، قربان خان شاهی، عارف قزوینی و سید یحیی مجابی که همگی از شاگردان جناب بودند.
قمرالملوک وزیری چه طور؟ آیا او نیز به شیوه آوازی قزوین پایبند بود و پیرو جناب بود؟ طبق تحقیقات من، قمر اصالتاً قزوینی بود. پس از فوت والدینش، او را در سنین کودکی به تهران بردند و به نظر میرسد بعد از فوت مادربزرگش تحت سرپرستی شخصی به نام سید بحرینی قرار گرفت. بحرینی فردی متمول بود و املاک زیادی در تهران و قزوین و تاکستان داشت و هر بار که به قزوین و تاکستان میآمد، قمر نیز همراه او بود. به همین دلیل برخی تصور میکردند که قمر از تاکستان است. در هر حال، قمر به مرتضیخان نیداود مراجعه کرد و او که نوازنده تار بود، تا حدودی در آموزش آواز به قمر کمک کرد. بعد از اینکه قمر به قزوین بازگشت، با شخصی به نام موسیو اصغر که از خاندان رجال و ثروتمند شیخالاسلام بود، ازدواج کرد. در آن زمان، مراسم روضهخوانی بسیار فعال و پر رونق بود. قمر از سه روضهخوان معروف از جمله سید یحیی مجابی دعوت کرد که در این مراسم شرکت کنند و به دلیل اینکه خودش نیز کنسرت اجرا میکرد و شخصیتی سرشناس بود، این ارتباط برقرار شد و نزد سید یحیی مجابی که از شاگردان جناب بود، رسید و چند سالی دورههای آوازی را نزد او گذراند. در واقع، قمر به طور غیرمستقیم نزد جناب، شاگردی کرده است. من اسناد و مطالب موجود در این زمینه را جمعآوری کردهام که هنوز منتشر نشده است.
اقبال آذر چه طور؟ آیا او نیز به شیوه جناب آواز میخواند؟ من تحقیقات زیادی درباره جناب انجام دادهام که در قالب یک کتاب به چاپ رسید. جناب به عنوان یک استاد، ساختار خواندن را به این هنرمندان آموزش میداد. او میخواست از تواناییهای ذاتی خواننده استفاده کند. برخلاف رسم متداول امروز که شیوه انتقال و آموزش با وسواس انجام میشود، اقبال هم چهارچوب خواندنش همان چیزی بود که از جناب یاد گرفته بود، اما پردازش نُتها و تحریرها از ابداعات خودش بود. قربانخان هم همینطور، یعنی بیشتر کارش را از جناب گرفته بود. قربانخان بعد از ورود به دربار، به عنوان مسئول دفتری احمدشاه مشغول به کار شد و بعدها یکی از سرمایهداران تهران گردید. من بیوگرافی کاملی از قربان خان قزوینی در یکی از فصلنامههای «ماهور» نوشتهام. در واقع، این جریان از دوران صفویه شروع میشود و تا دوران قاجاریه ادامه دارد و همیشه این سوال پیش آمده که چگونه ما در قزوین هنرمندانی چون جناب قزوینی، اقبال آذر، قمر وزیری، عارف قزوینی و قربان خان داشتیم و حضور همه اینها تصادفی نبوده و نیازمند یک بستر و زمینه قوی بوده است که به آن اشاره کردم.
آیا انتقال پایتخت از تبریز به قزوین و به تبع آن، سفر کردن برخی از هنرمندان به قزوین میتواند یکی از علتهای پیدایش این بستر باشد؟ تا حدی بله. به عنوان مثال، یک حافظ تبریزی بعد از انتقال پایتخت به قزوین میآید، اما قبل از انتقال پایتخت، قزوین پایگاه ییلاق و قشلاق شاه طهماسب بوده و وزیر شاه طهماسب نیز قزوینی بود. در واقع، بخشی از این بستر در خود قزوین شکل گرفته و بخشی دیگر از پتانسیل شهرهای دیگر منتقل شده است. بعد از انتقال پایتخت از قزوین به اصفهان، آیا این جریان موسیقایی همچنان در قزوین به حیات خود ادامه میدهد؟ بله. من در کتاب «موسیقی کلاسیک قزوین» نام افرادی را که پس از جابهجایی پایتخت، همچنان در قزوین ماندند، ثبت کردهام. در دوره سوم صفویه، پس از انتقال پایتخت از قزوین به اصفهان، این هنرمندان همچنان در قزوین حضور داشتند و حتی تأثیر خود را نیز بر موسیقی این دوره گذاشتند. نکته مهمی که در این زمینه وجود دارد این است که پس از جابهجایی پایتخت از تبریز به قزوین و سپس به اصفهان، به دلیل باقی ماندن و دایر بودن دارالسلطنه در این شهرها، حیات سیاسی و سلطنتی آنها ادامه داشت. به این ترتیب، این شهرها به دلیل وجود زیرساختها و امکانات شهری از جمله ساختمانها و باغهای متعدد، کاخها و تفرجگاههای خارج شهر، جزو شهرهای سلطنتی آن زمان به شمار میرفتند و حتی بعد از جابهجایی پایتخت، افراد و رجال مهم به طور مداوم در این شهرها رفتوآمد داشتند و پذیرای مهمانان پادشاه بودند یا شاهزادگان به این شهرها برای سکونت تبعید میشدند. قزوین بعد از اصفهان، دومین شهر سلطنتی ایران در زمان صفویان بود و به یکباره و ناگهانی حیات سیاسی و سلطنتی خود را از دست نداد.
آیا میتوان گفت یکی از علل منسوخ شدن جریان موسیقایی قزوین، مهاجرت هنرمندان به دیگر شهرها بود؟ به عنوان مثال، اقبال به تبریز مهاجرت کرد و یا بسیاری از تعزیهخوانها به دربار قاجار راه یافتند. بله، این میتواند یکی از علل کمرنگ شدن این جریان موسیقایی باشد، اما این جریان هنوز منسوخ نشده است. تعزیه قزوین یکی از پایگاههای موسیقی سنتی قزوین است و اکثر این تعزیهخوانها نیز نزد جناب قزوینی تعلیم دیدند. افرادی چون مرحوم استاد میرزا علیاکبر ثقفی (متخلص به خرم قزوینی) نیز این سنت را ادامه دادند، اما نسبت به گذشته، خیلی کمرنگتر شده است. با این حساب، میتوان گفت جریان موسیقایی قزوین وامدار تعزیه قزوین است؟ نه، تعزیه به این جریان کمک کرده است. در واقع، به ادامه حیات این جریان کمک کرده، اما این سنت آوازی که توسط جناب قزوینی پیگیری شده، ریشه و اصالت خود را از قبل داشته است. خوشبختانه موسسه فرهنگی هنری ماهور، آلبوم صوتی ردیف آوازی ابراهیم بوذری را که از شاگردان اقبال بوده، منتشر کرده است. من پس از گوش دادن به این مجموعه متوجه شدم که بسیاری از گوشههای آوازی که اقبال خوانده و نامش را نگفته، در این مجموعه و توسط ابراهیم بوذری ذکر شده است. اگر دقت کنید، متوجه میشوید تمام چیزهایی که بوذری خوانده، برگرفته از آوازهای ضبط شده اقبال است، اما با کیفیت نازلتر، چون توانایی حنجره اقبال را نداشته است. هرچند این مجموعه دارای نواقصی نیز هست (نبود آواز دشتی)، اما باز هم این آلبوم بخشی از میراث موسیقایی سنت آوازی قزوین است.
دانشجویان شهرهای مختلف که با من واحد پایاننامه دارند و در همین بحث مکاتب آوازی مشغول کار هستند، به طور مثال برای آواز شیراز زمینه چندانی برای تحقیق و پژوهش ندارند. به شهرهای دیگر اشاره کردید؛ بحثهای زیادی در مورد اصالت مکتب آوازی تهران وجود دارد. آیا میتوان تهران را دارای مکتبی مجزا در آواز دانست؟ نظر شخصی من این است که مکتب تهران برآیند غریزیخوانی و احساسیخوانی جریان موسیقایی قزوین و منطقیخوانی و از روی حساب و کتاب خواندن مکتب اصفهان است. البته صحبت من به این معنی نیست که در این دو شهر این دو مولفه به صورت همزمان وجود نداشته، بلکه معمولاً یکی بر دیگری غلبه داشته است. در مکتب اصفهان یک مقدار حالت منطقی پیدا میکند و عقلانیت به آن راه پیدا میکند. در جریان موسیقایی قزوین هم همان غریزیخوانی و احساسی و راحت خواندن وجود داشته است. ترکیب این مولفهها تا حدی در آواز افرادی چون استاد بنان دیده میشود که در ادامه در آواز استاد شجریان ترکیب میشود و ما هر دو این جریانها را در آواز استاد شجریان مشاهده میکنیم.
آیا مکتب آواز تهران با سید حسین طاهرزاده شروع میشود؟ طاهرزاده اصالتاً اصفهانی بوده و آن جریان عقلانی که گفته شده، توسط او وارد مکتب آواز تهران میشود. از طرفی، اقبال که میراثدار جناب قزوینی بوده، در مقطعی در تهران بوده که به قول شجریان، اقبال پهلوان آواز ایران بوده است و شخصی به نام سید احمد ساوهای که طبق گفته خانواده و بازماندگانش، قزوینی و از شاگردان جناب بوده، نیز وجود دارد. سید احمدخان هم همین شیوه آوازی را ادامه میدهد. به هر حال، این سه نفر در شکلگیری مکتب تهران نقش ویژهای داشتند.
آیا میتوان به احیای شیوه آوازی قزوین امیدوار بود؟ چند وقت پیش، دوستانی که در زمینه ساز و آواز فعالیت دارند، دور هم جمع شدند و از من نیز دعوت کردند. بحثها و صحبتهایی شد که چگونه میتوان این شیوه را احیا کرد، اما از ادامه کار ایشان چندان اطلاعی ندارم. امیدوارم این قضیه به طور جدی پیگیری شود، زیرا واقعاً پتانسیلش را دارد.
مقداری درباره شیوه آوازی قزوین توضیح دهید. یکی از مسائلی که در شیوه قزوین به آن توجه زیادی میشده، زیرخوانی (مناطق صوتی بالا) بوده است. زمان اجرای عبارتها (در یک نفس) به ویژه در روش اقبال طولانی است. دینامیک یا حجم صدای خواندن بالا است و شدت ادای جملات نسبتاً قوی است. تنوع رنگآمیزی اصوات به ویژه در اجراهای اقبال غنی است. در واقع، آوازخوانان قزوین به تحریر اهمیت میدادند و اینطور نبود که فقط از یک نوع تحریر استفاده کنند.



