اقتباسهای ادبی: ریشههای بیشتر فیلمهای موج نو دهه ۴۰

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، فرهاد توحیدی در آغاز سخنان خود، روز سینما را تبریک گفت و اظهار داشت: پیشاپیش روز سینما را که به اشتباه روز ملی سینما نامیده میشود، به سینمادوستان عزیز تبریک میگویم. از همین جا به امیر نادری سلام میکنم و امیدوارم که در صحت و سلامت باشند. جای او در اینجا بسیار خالی است و من نیز به عنوان یک عضو کوچک از سینمای ایران از فیلمخانه ملی ایران که در حال مرمت کلاسیکهای سینمای ایران هستند، سپاسگزاری میکنم و امیدوارم که تمامی فیلمهای ارزشمند سینمای ایران یکی پس از دیگری مرمت و برای نسلهای آینده نگهداری شود.
توحیدی در مورد تأثیر ادبیات بر شکلگیری موج نوی سینمای ایران گفت: همانطور که میدانید فیلم «تنگسیر» یک فیلم اقتباسی است که از رمانی به همین نام نوشته صادق چوبک اقتباس شده است. درخشش موج نوی سینمای ایران از اواخر دهه ۴۰ شمسی، وامدار ادبیات ایران بود و این موج نو با تکیه بر سرمایههای ادبی ادبیات معاصر، جایگاه ویژهای برای خود ایجاد کرد. ادبیات در دهههای ۴۰ و ۵۰ شمسی، پیشگام روشنفکری ایران بود و تحت تأثیر جریان چپ جهانی و طرفداری از تعهد اجتماعی در ادبیات، عملاً نقش اپوزیسیون را ایفا میکرد و چهرههای شاخص ادبی خداوندگار محبوب نسل جوان بودند.
او در خصوص ویژگیهای آثار صادق چوبک خاطرنشان کرد: قلههای سینمای موج نو در دهه ۴۰ را اگر بخواهیم نام ببریم، بیش از نیمی از آنها آثار اقتباسی از ادبیات هستند. «تنگسیر» در سال ۱۳۵۲ ساخته شده و رمان آن در سال ۱۳۴۲ نوشته شده است که در بحبوحه اتفاقاتی بود که در سال ۱۳۴۲ در ایران رخ داد و ۱۰ سال قبل از آن، کودتای ۲۸ مرداد سال ۱۳۳۲ بوده است. ادبیات آن زمان آینهای از یک شکست است و به ویژه در آثار نویسندگان برجسته ادبیات ایران، مسائل سیاسی و جنبشهای اجتماعی مورد توجه قرار میگیرند. صادق چوبک به عنوان یک نویسنده ناتورالیست که جزو معدود نویسندگان ناتورالیست ایران به شمار میرود، عمل بزرگی انجام میدهد با علم به اینکه در ناتورالیسم، این تعهد به رئالیسم اجتماعی نیز وجود دارد، اما ناتورالیستها خود را متعهد به بازنمایی اوضاع فرودستان میدانستند. هوشنگ گلشیری از قول صادق چوبک نقل میکند: «زشتیهایی که من مینویسم آنقدر راست است که قابل باور نیست.» به هر حال، «تنگسیر» در چنین فضایی نوشته میشود.
توحیدی ادامه داد: «گاو» اثر داریوش مهرجویی نیز متعلق به همان سالی است که «تنگسیر» ساخته میشود و پس از آن، «آرامش در حضور دیگران» به کارگردانی ناصر تقوایی و سپس «دایره مینا» به کارگردانی داریوش مهرجویی تولید میشوند. بنابراین فیلمسازان از آثار غلامحسین ساعدی، محمود دولتآبادی و صادق چوبک اقتباسهای متعددی میکنند و در این آثار، بر سقوط اخلاقی طبقه متوسط گواهی میدهند. معمولاً در آثار ادبی، گرایش به سمت نگاه اجتماعی وجود دارد و «تنگسیر» نیز از جمله همین آثار است که بر اساس دغدغههای اجتماعی و سیاسی نوشته شده و تمرکز داستانهای آن بر چالشهای زندگی مادی و اقتصادی مردم فرودست است. او دید ناتورالیستی خود را با رئالیسم اجتماعی و اقتصادی ترکیب میکند و طبیعتاً بیراه نیست که امیر نادری این داستان را انتخاب کرده است. تفاوتهای معناداری در داستانی که مبنای نوشتن فیلمنامه قرار گرفته، امیر نادری ایجاد کرده است که مختصراً در مورد آن خواهم گفت.
توحیدی درباره تفاوتهای نسخه رمان با نسخه سینمایی «تنگسیر» گفت: دو دستهبندی در اقتباس وجود دارد: اولی اقتباس وفادارانه و دومی اقتباس آزاد است. هرچه به اقتباس آزاد نزدیک شویم، از وفاداری به اثر کاسته میشود و بالعکس. امیر نادری تأکید میکند که زمانی قصد داشته فیلمنامه را بنویسد، دوباره داستان «تنگسیر» را نوشته و سپس فیلمنامه بر مبنای آن نوشته شده است. ابزار نویسنده در ادبیات، کلمه است و ابزار فیلمنامهنویس در سینما، شخصیت است و این دو با هم تفاوت دارند. چوبک در رمان «تنگسیر»، ۲۰ صفحه را به توصیف زارممد اختصاص میدهد و با کلمات او را توصیف میکند. در سینما، چنین حوصلهای وجود ندارد و سینما، دستورالعمل خودش را دارد. دستورالعمل برای فیلمنامهنویس در هنگام ساخت یک فیلم قصهگو، معرفی سریع قهرمان است. این فیلمنامهنویس ادامه داد: خصلتها و مهارتهایش را به نمایش بگذار و اگر قرار است تماشاگر او را دوست داشته باشد، چنان تصویرش کن که علاقمندی تماشاگر را جلب کند. در همین توصیفات ۲۰ صفحهای که چوبک از زارممد میکند، داستانی را از قول دیگران درباره او نقل میکند، اما معرفی زارممد در فیلم با یک صحنه بحرانی صورت میگیرد که آن صحنه مهار گاو رم کرده یک بیوه زن است. در این صحنه، با ویژگیهای بیباکی، چابکی و فداکاری زارممد آشنا میشویم. اینجاست که امیر نادری میخواهد ما به این شخصیت علاقمند شویم و سمپاتی پیدا کنیم. امیر نادری، استاد ساخت قهرمان منفی است که علی خوشدست بیلیاردباز در فیلم «تنگنا» از همین نمونه است و قهرمان منفی با زیر پا گذاشتن قانون به خواستههای خود میرسد. زارممد در یک فضای مستعد انقلاب و جنبشهای عدالتخواهانه به وجود میآید، بنابراین زارممد عصیانگر و دنبال قیام اجتماعی است و نه اینکه از ابتدا خود را متعهد بداند. در کتاب، پول زارممد را بالا میکشند و از این رو مجبور میشود انتقام بگیرد و با عوامل ظلم مصاف کند. در کتاب، او شخصیت خشنتری دارد به گونهای که همراه با شیخ ابوتراب، همسر و دختر او را نیز میکشد، اما در فیلم، این صحنه کشتن همسر و دختر کنار گذاشته میشود تا قهرمان، چهره مردمی پیدا کند.
او در سخنان پایانی خود به ویژگیهای مذهبی اقتباس امیر نادری از «تنگسیر» اشاره کرد و گفت: نکته دیگری که در مورد اقتباس امیر نادری از رمان وجود دارد، در هم تنیدن عناصر مذهبی با اجتماعی است. زارممد مسلمان معتقدی است که در کتاب بر آن تأکید میشود و در آنجا، خوانندگان درمییابند که داستان در ماه رمضان اتفاق میافتد، در حالی که در فیلم، اتفاقات در ماه محرم رخ میدهد که پرچمهای سیاه گواه آن است. در نهایت، باید گفت که این اقتباس خوبی است و امیدوارم از دیدن فیلم لذت ببرید. نمایش «تنگسیر» بخشی از برنامه نمایش آثار شاخص و مرمتشده سینمای ایران است که به مناسبت روز ملی سینما و با همکاری فیلمخانه ملی ایران تدارک دیده شده است. «تنگسیر» محصول سال ۱۳۵۲ است و بهروز وثوقی، پرویز فنی زاده، جعفر والی و عنایت الله بخشی در آن ایفای نقش کردهاند.



