تنگه ابوقریب؛ فاصلهگذاری روایت پژوهش و سینما

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، کتاب «عملیات عطش» که بخشی از مجموعه خاطرات شفاهی محسوب میشود، به قلم جواد کلاته عربی و توسط انتشارات ۲۷ بعثت منتشر شده، روایت مستند و دقیقی از نبرد تنگه ابوقریب ارائه میدهد. این اثر نتیجه ۵۰ جلسه و بیش از ۷۰ ساعت گفتوگو با رزمندگان حاضر در صحنه عملیات تنگه ابوقریب است که فضای پرتنش و دشوار نبرد را به تصویر میکشد. نویسنده تلاش کرده است تا بدون اغراق، سختیها، گرمای طاقتفرسا، تشنگی و لحظات تصمیمگیری رزمندگان را از زبان شاهدان عینی روایت کند.
حضور گردان عمار در پدافند شاخ شمیران، حضور در تهران و دوکوهه، خبر حمله به فکه و عین خوش، آمادهسازی و حرکت گردان، معطلی پشت پل نادری، عبور گروهان رجایی از خط عراقیها، درگیری در تنگه، عقبنشینی و تفحص، از جمله موضوعاتی هستند که در این کتاب به آنها پرداخته شده است. یکی از ویژگیهای این اثر، استفاده از منابع معتبر مانند صحیفه امام خمینی (ره)، آرشیو انتشارات بعثت، مرکز اسناد انقلاب اسلامی و آرشیوهای شخصی رزمندگان است که به اعتبار کتاب افزوده است. هرچند تصاویر مربوط به زمان عملیات در دسترس نبوده، عکسهای کتاب از دورهها و موقعیتهای دیگر برای آشنایی مخاطب با چهرههای گردان عمار انتخاب شدهاند.
نویسنده کتاب اشاره میکند که فیلمی ۲۶ دقیقهای از جریان تفحص شهدای این عملیات، تنها یک هفته پس از وقوع آن ضبط شده است که این تصاویر توانستهاند شرایط انجام عملیات، موقعیت تنگه و نحوه شهادت رزمندگان گردان عمار را به تصویر بکشند. این موضوع نشاندهنده تأثیر عکسها، فیلمها و آرشیو موجود است که به کمک تاریخ شفاهی آمده و اطلاعات را دقیقتر ارائه میدهد.
یکی از ویژگیهای بارز کتاب که کمتر به آن پرداخته شده، اختلافات موجود در آن زمان است که نشان میدهد با وجود اختلافنظرها، رزمندگان اسلام تحت فرمان امام خمینی (ره) در کنار هم ایستادگی کردند تا مانع پیشروی بیشتر دشمن شوند. به عنوان مثال، در بخشی از کتاب آمده است: «یزدی جواب میدهد: ببینید حاج آقا! من نمیگویم آقا محسن بشود نخستوزیر و تمام معاونهایش وزیر و وکیل شوند. منظورم این است که دولتیهای ما هم مانند مسئولان عراقی درگیر جنگ شوند. حالا من یک سوال دارم از خود شما! خداوکیلی وزارتخانهها چقدر درگیر جنگاند؟ با یک معاونت پشتیبانی جنگ که در هر وزارتخانه درست کردهاند، واقعاً میشود یک جنگ به این عظمت را چرخاند؟!»
در جای دیگری از کتاب به بگو مگوهای سیاسی اشاره شده است که: «هزاران کیلومتر دورتر از خاکریزها پر شده است از بگومگوهای سیاسی درباره قطعنامه آتشبس. فشارهای بینالمللی برای تحمیل قطعنامه به ایران بیشتر شده و اختلافات بزرگی بین شخصیتهای سیاسی بر سر پایان جنگ پیش آمده است. برخی میگویند باید جنگ را زودتر تمام کنیم و برخی دیگر معتقدند هنوز میتوانیم با عراقیها بجنگیم.» همچنین در صفحهای از تردید برخی برای رفتن به عملیات صحبت میشود که «ببخشید برادر یزدی! اگر واقعاً قرار است آتشبس شود و قطعنامه را قبول کنیم، چرا باید به دشت برویم و بجنگیم؟»
نویسنده برای دقیقتر شدن اطلاعات، سعی کرده است تمام امور را به تفکیک با نام اشخاص ذکر کند که این امر ممکن است گاهی مخاطب را دچار سردرگمی کند و برای پیدا کردن جایگاه افراد در گردان و سلسله مراتب، به صفحات قبل مراجعه کند. با این حال، این اقدام به نظر میرسد به منظور دقیقتر نشان دادن واقعه باشد. موضوع مهم دیگری که برخلاف عادت در کتاب «عملیات عطش» بدان اشاره شده، اختلافات میان ارتش و سپاه و بینظمی ناشی از این عملیات ناگهانی است. درگیری بین منتظری و سرهنگ، بگو مگوهای بچههای گردان با ارتشیها برای گرفتن تجهیزات، و عقبنشینی ارتش از جمله مواردی است که میتوان به آن اشاره کرد.
البته کاستی بزرگی در جمعآوری اطلاعات وجود داشته که کلاته اذعان میکند، برای نگارش روایتهای غیرمعمول مانند عقبنشینی ارتش، هیچ حرف و حدیثی از ناحیه خود ارتشیها به دست او نرسیده است. تنها منبع استنادی که از نظر بررسیهای عملیاتی در سطوح بالای نظامی قرار داشته و نویسنده به آن دسترسی داشته، خاطرات خودنوشت سرتیپ دوم پیاده، علی رزمی جزو کادر فرماندهی لشکر ۲۱ حمزه است. این کتاب چرایی و چگونگی آن عقبنشینی را از نگاه یکی از فرماندهان ارتش روایت میکند و کلاته در ادامه مینویسد: «حالا خیالم آسوده بود که برای آن روایتهای غیرمعمول عقبنشینی، دلیلها و روایتهای منطقی از نگاه برادران ارتشی در اختیار دارم.»
نویسنده کتاب به خوبی در توصیف عملیات و چگونگی انجام آن عمل کرده و مینویسد: «… با این اوصاف پا در عملیاتی گذاشتهاند که هیچ چیزش طبق قاعدههای قبلیشان نیست. نه شناسایی انجام دادهاند؛ نه میدانند دشمن کجا مستقر شده؛ نه آتش توپخانه و ادوات دارند؛ نه امداد پزشکی؛ نه نیروهای پشتیبانی؛ نه حتی آب و غذا. این عملیات یعنی خطر در خطر. چون هیچ چیزش روی محاسبه نظامی نیست؛ هیچ چیزش. به جز اراده آهنین بسیجیها و تکلیفی که در این مقطع از تاریخ به عهده آنها گذاشته شده است.
یکی از مشکلاتی که روایت جنگ و تاریخ شفاهی با آن مواجه است، اختلاف نظر در اصل وقوع برخی حوادث و نیز جزئیات خاطرات مشترک است که گاهی دامنه این اختلافات عمیق میشود. کلاته در مقدمه کتاب مینویسد: «من برای رسیدن به نشانههای محکم یا قابل اعتنا در پذیرش و رد موارد اختلافی به گفتوگوهای بیشتری دست میزدم؛ به گفتوگوهای بسیاری که مبنایش چیزی جز استدلال نبود. در این مسیر دشوار، همگی بزرگواران حاضر در صحنه اتفاقات، از فرماندهی محترم گردان عمار تا فرماندهی رده دسته و دیگر عزیزان رزمنده، بزرگوارانه به مبنای منطقی (بررسی نشانهها) پایبند بودند و خروجی این روند پژوهشی به روایتی از ماجرا رسید که با اثر پیشین تولید شده در این باره، یعنی فیلم سینمایی تنگه ابوقریب تفاوتهای بیشماری از اصل ماجرا و جزئیاتش داشت.
یکی از نکات قابل توجه در شیوه روایت کتاب، استفاده هدفمند نویسنده از پاورقیها است. کلاته عربی در متن اصلی، روایت مصاحبهشوندگان از حوادث را دنبال میکند، اما در مواردی که در میان روایتها درباره چگونگی وقوع یک حادثه یا جزئیات آن اختلافی وجود دارد، این تفاوتها را در پاورقیها نیز بازتاب میدهد. به این ترتیب، پاورقیها صرفاً نقش توضیحی ندارند، بلکه به بخشی از فرآیند مستندسازی روایت تبدیل شده و به خواننده امکان میدهد در کنار روایت اصلی، با روایتهای متفاوت و جزئیات تکمیلی یک واقعه نیز آشنا شود. این شیوه ضمن حفظ روانی روایت اصلی، به چندصدایی بودن خاطرات و پیچیدگی بازسازی یک واقعه تاریخی از خلال خاطرات افراد مختلف توجه نشان میدهد. لازم به ذکر است که کتاب «عملیات عطش» ۲۶۳ صفحه دارد و انتهای آن با تصاویری از گردان عمار مزین شده است.



