کتابکدهیادداشت

تیرک‌هایی که یادآور دوران کودکی هستند

سرویس ادبیات پایگاه خبری الفبای رشد – فاطیما احمدی، روزنامه‌نگار: برخی از رمان‌ها به موضوع فوتبال نمی‌پردازند، حتی اگر تمام صفحات آن‌ها عطر فوتبال را به مشام برسانند. «تیرک‌ها چهارگوش بودند» نوشته لوران سیه از این دسته است؛ رمانی که فوتبال را بهانه‌ای برای بررسی مسائلی چون کودکی، خانواده، فقدان، تنهایی و آن لحظه‌ای می‌کند که انسان برای نخستین بار درمی‌یابد زندگی قرار نیست مطابق میل او پیش برود. این اثر نخستین نوشته لوران سیه، نویسنده فرانسوی، است که در سال ۲۰۱۸ منتشر شده و اکنون ترجمه فارسی آن توسط ابوالفضل اله‌دادی از سوی نشر افق به چاپ رسیده است. سیه در زمان انتشار این رمان به معنای متعارف کلمه نویسنده‌ای شناخته‌شده نبود؛ او سال‌ها در زمینه بانکداری و امور مالی فعالیت کرده و در نهایت پس از پنجاه‌سالگی تصمیم به انتشار نخستین رمان خود گرفت. «تیرک‌ها چهارگوش بودند» نتیجه بازگشت او به دو علاقه‌ای است که از نوجوانی با او همراه بوده‌اند: ادبیات و فوتبال. داستان در یک شب تاریخی به وقوع می‌پیوندد: ۱۲ مه ۱۹۷۶؛ شبی که تیم سنت‌اتی‌ین، یا همان «سبزها»، در ورزشگاه همپدن پارک گلاسگو در فینال جام باشگاه‌های اروپا با بایرن‌مونیخ روبرو شد. برای فوتبال‌دوستان فرانسوی، آن مسابقه هنوز یکی از بازی‌های اسطوره‌ای تاریخ فوتبال فرانسه محسوب می‌شود. سنت‌اتی‌ین شکست خورد؛ اما دو برخورد توپ به تیرک دروازه، که به‌دلیل شکل چهارگوش تیرک‌ها امکان برگشت متفاوتی پیدا کردند، به بخشی از افسانه این مسابقه تبدیل شدند. سیه تمام رمان را بر همین نقطه بنا می‌کند: بر یک «اگر» بزرگ. اگر تیرک‌ها گرد بودند چه؟ اگر توپ چند سانتی‌متر آن‌طرف‌تر می‌رفت چه؟ اگر آن ضربه گل می‌شد، آیا نتیجه زندگی هم تغییر می‌کرد؟ قهرمان رمان، نیکولا، نوجوان سیزده‌ساله‌ای است که آن شب مقابل تلویزیون نشسته و مسابقه را دنبال می‌کند. اما برای او سنت‌اتی‌ین تنها یک تیم فوتبال نیست: «در روزنامه خواندم که سن‌اتی‌ین نخستین باشگاه فرانسوی است که پس از اِستاد دو رنس ریمون کپا در سال ۱۹۵۹ به فینال جام باشگاه‌های اروپا می‌رسد…» از زمانی که مادر خانه را ترک کرده و پدر با زنی دیگر، ویرژینی، زندگی می‌کند، فوتبال به جای خالی خانواده تبدیل شده است. نیکولا خانواده‌ای را که از دست داده، در تیمی پیدا می‌کند که هیچ‌یک از اعضایش او را نمی‌شناسند. همین تناقض، قلب عاطفی رمان را شکل می‌دهد: گاهی انسان به چیزی دلبسته می‌شود که اساساً متعلق به او نیست، فقط چون آن چیز می‌تواند برای مدتی جای خالی چیزی را پر کند که از دست داده است. جمله‌ای که در معرفی رمان آمده، عصاره جهان نیکولا است: مادرش رفته و پدرش بعدها او را با ویرژینی جایگزین کرده است؛ نیکولا هم همان روز تیم فوتبال را جایگزین مادرش کرده است. این جمله در ظاهر درباره فوتبال است، اما در حقیقت درباره سازوکار روانی کودکی است که با فقدان مواجه شده و برای دوام‌آوردن، برای خودش پناهگاهی ساخته است. از همین‌جا فوتبال در رمان معنای استعاری پیدا می‌کند. نیکولا نمی‌تواند مادرش را برگرداند، نمی‌تواند پدرش را تغییر دهد و نمی‌تواند خانواده ازهم‌پاشیده‌اش را دوباره سرهم کند. اما می‌تواند نود دقیقه به بازی سنت‌اتی‌ین و بایرن ایمان داشته باشد. در طول این نود دقیقه، همه‌چیز هنوز ممکن است. هنوز می‌توان گل زد. هنوز می‌توان پیروز شد. هنوز می‌توان آینده را تغییر داد. و به همین دلیل، شکست سنت‌اتی‌ین برای نیکولا تنها شکست یک تیم نیست. شکست، شکلی از بازگشت واقعیت است. سیه روایت زندگی نیکولا را با گزارش مسابقه درهم می‌آمیزد. فصل‌ها و صحنه‌های زندگی روزمره نوجوان، رابطه‌اش با پدر، مدرسه، دوستان، نخستین تجربه‌های عاطفی و تنهایی‌اش، در کنار دقایق مسابقه پیش می‌روند. این ساختار باعث می‌شود زمان بیرونی و زمان درونی رمان همزمان حرکت کنند: نود دقیقه برای بازیکنان، اما یک عمر برای نوجوانی که نتیجه این بازی را با تمام وجودش زندگی می‌کند. منتقدان نیز بر همین دوگانگی تأکید کرده‌اند؛ اینکه نویسنده گزارش مسابقه‌ای افسانه‌ای را با داستان زندگی و آشفتگی‌های قهرمان نوجوانش درهم می‌تند. اما شاید مهم‌ترین مفهوم رمان، همان «اگر» باشد. ادبیات بارها به سراغ این پرسش رفته که اگر یک اتفاق کوچک در گذشته طور دیگری رخ می‌داد، زندگی ما چه شکلی پیدا می‌کرد. «تیرک‌ها چهارگوش بودند» این ایده را از فوتبال می‌گیرد و به زندگی منتقل می‌کند. یک توپ، یک تیرک، چند سانتی‌متر فاصله و یک نتیجه متفاوت. اما آیا واقعاً می‌توان گفت زندگی با تغییر یک لحظه، شکل دیگری پیدا می‌کرد؟ نیکولا در تمام طول مسابقه در جهانی زندگی می‌کند که هنوز پایانش مشخص نیست. درست مانند کودکی که تصور می‌کند آینده را می‌توان کنترل کرد. اما فوتبال، مثل زندگی، بی‌رحم‌تر از این حرف‌هاست. سوت پایان که زده می‌شود، دیگر نمی‌توان بازی را از نو انجام داد. توپ به تیرک خورده است؛ بازی تمام شده است؛ و نیکولا باید با نتیجه کنار بیاید. عنوان کتاب، بنابراین، عنوانی صرفاً فوتبالی نیست. «تیرک‌ها چهارگوش بودند» تبدیل می‌شود به نامی برای تمام چیزهایی که در زندگی می‌توانستند طور دیگری باشند اما نشدند. تیرک‌های چهارگوش همان جزئیات کوچکی هستند که بعدتر، وقتی به گذشته نگاه می‌کنیم، آن‌ها را به شکل نقطه‌های تعیین‌کننده می‌بینیم. آدمی که رفت. حرفی که گفته نشد. تصمیمی که گرفته نشد. فرصتی که از دست رفت. گلی که به ثمر نرسید. یکی از نقاط قوت رمان، لحن آن است. سیه تلاش نمی‌کند رنج نوجوانش را به تراژدی بزرگی تبدیل کند. او به جزئیات کوچک زندگی روزمره تکیه می‌کند؛ همان چیزهایی که در زمان کودکی شاید عادی به نظر برسند، اما سال‌ها بعد می‌فهمیم چقدر در ساختن شخصیت ما نقش داشته‌اند. به همین دلیل، رمان میان طنز و اندوه، لطافت و خشم حرکت می‌کند؛ ویژگی‌ای که در همان زمان انتشار نیز مورد توجه منتقدان قرار گرفت. البته رمان بی‌نقص نیست. پیوند دائمی میان مسابقه ۱۹۷۶ و زندگی نیکولا گاهی آن‌قدر آشکار و تأکیدشده می‌شود که استعاره، به جای آنکه خودش را در ذهن خواننده کامل کند، بیش از اندازه توضیح داده می‌شود. بااین‌حال، این ضعف نمی‌تواند لطافت و صداقت عاطفی کتاب را از بین ببرد. «تیرک‌ها چهارگوش بودند» در زمان انتشار با استقبال قابل‌توجهی روبه‌رو شد. رمان جایزه کشف ادبی فرانسه‌بلو (Prix Révélation Littérature France Bleu) را دریافت کرد و برنده جایزه نخستین رمان خوانندگان کتاب‌فروشی L’Esprit large شد. همچنین در فهرست نامزدهای جایزه استانیسلاس، جایزه Sport et Littérature و چند جایزه و انتخاب ادبی دیگر قرار گرفت. موفقیت این کتاب سبب شد سیه مسیر داستان‌نویسی را ادامه دهد و بعدتر رمان‌هایی چون «دیگر هرگز تنها راه نمی‌رویم» در سال ۲۰۲۰، «ارتفاعات غریب» در ۲۰۲۲ و «من کلمات را ندارم» در ۲۰۲۴ منتشر کند. با این حال، ارزش اصلی کتاب شاید در جوایزش نباشد. «تیرک‌ها چهارگوش بودند» از آن رمان‌هایی است که یک واقعه جمعی را به تجربه‌ای کاملاً شخصی تبدیل می‌کند. فینال سنت‌اتی‌ین و بایرن برای میلیون‌ها نفر یک مسابقه فوتبال بود؛ برای نیکولا اما پایان یک جهان کوچک بود. جهان کودکی‌ای که هنوز در آن می‌شد به چیزی ایمان داشت، منتظر معجزه ماند و تصور کرد یک گل می‌تواند همه‌چیز را درست کند. و شاید این همان چیزی باشد که رمان لوران سیه را فراتر از یک رمان فوتبالی می‌برد. فوتبال در اینجا استعاره‌ای از زندگی است: نود دقیقه فرصت، چند تصمیم، چند تصادف، چند «اگر»، و در نهایت سوتی که اعلام می‌کند دیگر نمی‌توان چیزی را تغییر داد.

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دکمه بازگشت به بالا